Victor Vermorel: de man achter de Éclair

Victor Vermorel was de industrieel die de wijnboer leerde spuiten. Bij Domaine Corsin in Davayé zag ik zijn uitvinding staan, tussen de oorkondes en de dozen wijn: een koperen rugspuit vol deuken, met serienummer 11341. Op het deksel staat ‘Bté S.G.D.G.’, breveté sans garantie du gouvernement. De grootvader van de wijnmaker droeg hem nog door de wijngaard.

Zo’n apparaat ziet er eenvoudig uit. Toch zit er een eeuw wijnbouwgeschiedenis in: phylloxera, valse meeldauw, een proefstation, een boek over druivenrassen van zeven delen. Vermorel stond overal tussen. Hij was geen wijnmaker en geen botanicus. Hij was de man die kennis een vorm gaf die je op je rug kunt dragen.

Van de werkplaats naar Bruchsal

Vermorel werd op 29 november 1848 geboren in Beauregard, in de Ain, en groeide op in Villefranche-sur-Saône. Zijn vader Antoine had een kleine werkplaats voor landbouwgereedschap. In 1852 kreeg hij octrooi op de Moulin Tracnaï, een wan om graan van kaf te scheiden.

Als vijftienjarige moest Victor van school om in die werkplaats te helpen. In 1869 vertrok hij zonder iets te zeggen naar Duitsland. Hij wilde de taal leren en het vak van metaalbewerker. In Bruchsal werkte hij als mecanicien, zonder geld van thuis. ‘Een beetje armoe zal me geen kwaad doen’, schreef hij.

De oorlog van 1870 haalde hem terug. Hij vocht mee bij het beleg van Belfort, en zijn vader overleed. Vanaf 1871 leidde Victor de werkplaats zelf. In 1878 volgde zijn eerste octrooi.

Een spuit tegen de druifluis

Rond 1880 vrat de druifluis phylloxera zich door de Beaujolais. Vermorel zocht eerst een technische oplossing. In 1883 kocht hij de licentie op de Pal Gastine, een grote injectiespuit die koolstofdisulfide in de bodem bracht. In het Musée des savoir-faire du cognac staat nog zo’n pal van Gastine, met het opschrift ‘Injecteur à sulfure de carbone’. Hij verbeterde het apparaat tot de Pal Excelsior. Mechanisch was dat een succes.

De druifluis trok zich er weinig van aan. ‘Ça a jamais marché’, zei Marie-Stéphane Courcier, directrice van het Institut Vermorel, toen ik haar in maart 2022 sprak.

De echte oplossing was enten op Amerikaanse onderstammen. Vanaf 1883 maakte Vermorel zich daar samen met Victor Pulliat sterk voor in de Beaujolais. Pulliat leverde de kennis en de entscholen. Vermorel bracht de boodschap via zijn tijdschrift Progrès agricole et viticole (1880) en het Comice agricole et viticole du Beaujolais (1881) bij de wijnboeren.

De Éclair: de kunst van het spuiten

Nauwelijks verlost van de druifluis, kreeg de wijnboer te maken met valse meeldauw. Volgens onderzoeker Stacy Lelonge stelde Pulliat voor om de stokken met bouillie bordelaise te bespuiten, een mengsel van kopersulfaat en kalk. Alleen: hoe breng je dat gelijkmatig aan? Met de oude methoden deden twee arbeiders zes werkdagen van tien uur over één hectare, drie keer per jaar.

In 1884 hoorde Vermorel in Montpellier een lezing van de Amerikaanse insectenkundige Charles Riley. Daar ontstond het idee. In 1885 won een verbeterde versie een wedstrijd in Italië, en vanaf 1887 lag de Éclair in de winkel. Het geheim zat in een klein onderdeel: de sproeikop, die de pap in fijne druppeltjes over het blad verdeelt. Marie-Stéphane Courcier van het Institut Vermorel vat het kort samen: ‘Ce qu’il a inventé, c’était pas le pulvérisateur, c’était la manière de pulvériser.’ Hij vond de spuit niet uit, wel de manier van spuiten.

De Éclair maakte Vermorel rijk. In Frankrijk zei men al gauw ‘een vermorel’ tegen elke rugspuit. Er volgden spuiten op paardenkracht, en uiteindelijk zo’n zestig octrooien.

Georgette aan de knoppen

In 1877 trouwde Vermorel met Georgette Pierre. Ze kregen drie dochters en twee zonen. Georgette werd meer dan echtgenote: zij deed de boekhouding en het dagelijkse bestuur van het bedrijf.

Dat gaf Victor de ruimte om te reizen, congressen te bezoeken en op zoek te gaan naar nieuwe technieken. ‘C’était toujours Georgette qui était aux manettes derrière’, zegt Courcier. Victor was uitvinder, onderzoeker, schrijver en later politicus. Zijn vrouw zorgde dat de fabriek ondertussen bleef draaien.

In de meeste portretten van Vermorel ontbreekt zij. Toch verklaart haar werk hoe één man zoveel tegelijk kon doen.

Een proefstation voor iedereen

Na het succes van de Éclair kwam Vermorel tijd tekort voor eigen onderzoek. Daarom huurde hij specialisten in: een chemicus, een agronoom, een insectenkenner en een expert in schimmelziekten. In 1888 kocht hij het landgoed Les Roches in Villefranche. Een jaar later opende hij daar zijn Station viticole, volgens het Institut Vermorel het eerste particuliere proefstation voor wijnbouw in Frankrijk. Het motto: ‘Le progrès par l’expérience’.

‘Station viticole, c’était un terme pour dire qu’il mettait des lieux de recherche à la disposition de tous’, legt Courcier uit. Wijnboeren en onderzoekers konden er gratis terecht. De resultaten verschenen vanaf 1890 in de Revue trimestrielle de la Station viticole, en vanaf 1894 in de Revue internationale de viticulture et d’œnologie.

In 1898 opende een tweede, groter station aan de huidige Boulevard Vermorel. In de Beaujolais kent iedereen het adres: het ‘210’. Al in het eerste station ontving Vermorel bezoekers als Pierre Viala, Charles Riley en minister van Landbouw Jules Develle.

Dertigduizend boeken, en hoe ze bijna verdwenen

Het hart van het station was de bibliotheek. In 1898 telde die 5.616 banden, in 1906 al 18.000, met 240 tijdschriften. Uiteindelijk werden het er zo’n 30.000. Vermorel ontwikkelde er zelfs een eigen decimale classificatie voor landbouwkennis bij, die hij in 1899 publiceerde.

Na zijn dood verloor de collectie haar beschermer. In 1953 gingen fabriek en station naar de firma Phillips et Pain, en in 1960 ging de fabriek naar Bronzavia. Dat bedrijf ging in 1965 failliet. De bibliotheek werd geveild en kwam in handen van uitvinder Albert-Pierre Viennois, die zelf in de schulden zat.

Volgens Lelonge kocht de Kamer van Koophandel van Villefranche de collectie op 6 oktober 1970 terug, voor 60.000 francs. Het Institut Vermorel kan die terugkoop niet bevestigen. Vast staat wel dat de boeken vandaag eigendom zijn van het instituut. Het gaat om zo’n 26.000 banden, en de Médiathèque Pierre Mendès-France in Villefranche bewaart ze allemaal.

De meetlat van Pulliat in het boek van Vermorel

Zijn grootste project was de Ampélographie. Traité général de viticulture (1901-1910). Pierre Viala uit Montpellier leidde het wetenschappelijke werk, met ongeveer negentig medewerkers uit de hele wereld. Vermorel nam het initiatief en betaalde. Het resultaat: zeven delen, 3.200 pagina’s, 500 kleurenplaten en beschrijvingen van zo’n 5.200 druivenrassen.

Het boek werd letterlijk in het station gemaakt. Arbeiders van drukkerij Protat uit Mâcon brocheerden er de delen, samen met arbeidsters uit de fabriek van Vermorel. Volgens Lelonge ordende het werk de druivenrassen volgens de rijpingsschaal van Victor Pulliat: van vroeg tot laat, gemeten tegen Chasselas. De meetlat van Chiroubles zat zo in het standaardwerk van de eeuw.

Bij het Institut Vermorel staat nog altijd het eigen exemplaar van Vermorel. Sla je het lemma over Gamay op, dan zie je hoe de twee Victors elkaar aanvulden: de één mat, de ander zorgde dat de meting de wereld rondging.

Vermorel ordende trouwens meer dan druivenrassen. In 1893 publiceerde hij met René Danguy Les vins du Beaujolais, du Mâconnais et Chalonnais, met een ‘classement par ordre de mérite’ van clos en eigenaren.

Château de l’Éclair: een wijngaard als laboratorium

In 1891 kocht Vermorel in Liergues het Château du Convert, gebouwd door rijke Lyonese zijdehandelaren. De wijngaard lag in puin door de druifluis. Hij plantte opnieuw aan en doopte het domein om tot Château de l’Éclair, naar zijn rugspuit. Hier testte hij wat het station bedacht, tot en met de vinificatie.

Dat werk gaat nog altijd door. SICAREX Beaujolais, sinds de jaren zeventig de onderzoeksinstelling van de streek, kocht in de jaren tachtig de kelders. Het werkt nauw samen met het IFV. Het kasteel zelf huisvest sinds 1979 de hotelschool van de Japanse chef Shizuo Tsuji. Zijn vriend Paul Bocuse had het voor hem gevonden.

Het laboratorium van nu

Binnen sta je eerst in een hal vol foudres. Daarachter ligt het laboratorium: rijen genummerde tanks tot voorbij de veertig en rekken vol glazen mandflessen. Aan drie ervan hangt een kaartje: ‘Essai goût de souris’, Chénas non sulfité. Hier zoeken ze uit waarom wijn zonder sulfiet soms muizig smaakt.

Het domein begon met vijf hectare Gamay en telt nu twintig hectare. Er staan ook Chardonnay, Muscat en Gamaret, een Zwitserse kruising van Gamay en Reichensteiner die beter bestand is tegen grauwe schimmel. De proefvakken liggen verspreid, zodat wind, water en bodem tegen elkaar wegvallen. Op een poster over de stamboom van Gamay noemt SICAREX zijn bronnen. Eén ervan is de Ampélographie van Viala en Vermorel.

De werkgever: woningen en een staking

De fabriek groeide snel. Courcier spreekt van ‘jusqu’à 1000 personnes’. Vermorel was een paternalistische patroon, ‘comme Michelin’. Hij bouwde woningen voor zijn personeel, naar rang: een mooi huis voor de voorman, een appartement voor de arbeider. Wel allemaal met elektriciteit, stromend water en riolering, toen nog verre van vanzelfsprekend. In 1910 betaalde hij de Maison de la Mutualité in de stad.

De zorg had ook een keerzijde. In mei 1905 brak in Villefranche een algemene staking uit. Van de 240 arbeiders van Vermorel legden er 150 het werk neer. Toen ze terugkwamen, ontsloeg hij een derde van zijn personeel.

Intussen breidde het bedrijf uit. In 1898 rolde de eerste auto van Vermorel uit de fabriek, en in 1907 nam zoon Édouard die tak over. In de Eerste Wereldoorlog bleken de spuiten bruikbaar tegen gifgas. Victor zelf zat van 1909 tot 1920 in de Senaat, voor de Rhône. Hij overleed op 13 oktober 1927.

Wat er nu van over is

Het ‘210’ is nog steeds het zenuwcentrum van de Beaujolais. In het gebouw zitten onder meer InterBeaujolais, SICAREX, de certificeerder SIQOCERT, de Chambre d’Agriculture en het IFV. Eigenaar is het Institut Vermorel, sinds 2019 een fonds de dotation. Het instituut is de erfgenaam van het Syndicat Agricole et Viticole van Anse, Gleizé en Villefranche, dat het gebouw in 1960 kocht. Het instituut toont er de Moulin Tracnaï van vader Antoine, spuiten waaronder de Éclair, en een auto van Vermorel.

Vermorel droomde van een eigen museum. In 1924 kocht hij daarvoor een gebouw naast het station, maar hij overleed voordat het klaar was. Het werd in 1951 een gymzaal. Juist daar bouwt het instituut nu Templum Vini, een wijnhuis van 680 m² voor de Beaujolais, met proeverijen, de Vermorel-collectie en een opleidingscentrum. In november 2026 gaat de eerste schop de grond in. Zo krijgt de droom van Vermorel bijna een eeuw later alsnog een vorm.

Verderop staat de Maison Vermorel (1904-1909), het woonhuis van Victor en Georgette. De familie schonk het in 2007 aan de stad. Na een restauratie van 7,8 miljoen euro ging het open als plek voor cultuur, gastronomie en ondernemerschap. De nieuwe kabels liggen bewust in het zicht: Vermorel liet techniek ook altijd zien.

Drie lessen van Vermorel

1. Een goed idee heeft een goed werktuig nodig. Bouillie bordelaise werkte pas echt toen de Éclair het middel fijn en snel op het blad kreeg.
2. Deel wat je ontdekt. Zijn station stond gratis open voor wijnboeren en onderzoekers, en zijn tijdschriften brachten de resultaten naar buiten.
3. Organiseer de kennis. Een bibliotheek met een eigen classificatie en een ampelografie van zeven delen: Vermorel zorgde dat kennis vindbaar bleef, ook na hem.

Slotbeschouwing

Victor Vermorel was een industrieel die van wijnbouw een systeem maakte. Hij bouwde machines, liet onderzoek doen, verspreidde de uitkomsten en betaalde het boek dat alle druivenrassen ordende. Samen met Pulliat en Viala vormde hij een estafette. Pulliat mat, Viala vond in Texas de juiste onderstam, en Vermorel zorgde dat het in de wijngaard ook werkte.

‘C’est pas travailler seul dans son coin. Ça c’est pas possible. C’est pas Vermorel ça’, zegt Courcier over de plannen van haar instituut. Die zin vat de man goed samen. Zijn naam staat op geen enkel etiket. Toch draagt elke wijnboer in de Beaujolais een stukje van zijn werk mee, al is het nu met een rugspuit van kunststof.

Veelgestelde vragen

Zelf bladeren

• Viala en Vermorel, Ampélographie (1901-1910): begin bij tome 1 op Gallica, de andere zes delen vind je via de zoekfunctie van Gallica
• Stacy Lelonge, La Bibliothèque privée de Victor Vermorel à Villefranche-sur-Saône (2016): de beste vrij toegankelijke studie over Vermorel en zijn station
• L’Influx, Bibliothèque municipale de Lyon: tijdlijn en links naar de volledige teksten van zijn boeken, waaronder Les vins du Beaujolais, du Mâconnais et Chalonnais (1893)
• Niet online, wel genoemd door Lelonge: Gilbert Garrier, Victor Vermorel, entrepreneur en viticulture et viticulteur entreprenant (1992); Joseph Balloffet, Victor Vermorel: 1848-1927 (1928); Une exploitation viticole en Beaujolais: le domaine de l’Éclair à Liergues (1898)

---

Gerelateerde onderwerpen

• Victor Pulliat: de man achter de meetlat van de Druivenatlas
• Victor Vermorel connu et méconnu (boekrecensie)
• Chasselas in de Druivenatlas
• Gamay Noir à Jus Blanc
• Eerste Nederlandse Druivenatlas

Bronnen

• Gesprek met Marie-Stéphane Courcier, directrice Institut Vermorel, Villefranche-sur-Saône, 1 maart 2022, en haar e-mail van 2 november 2026
• Bezoek aan SICAREX Beaujolais in Château de l’Éclair, Liergues, met rondleiding door Amandine Piret, 1 maart 2022
• Académie de Villefranche et du Beaujolais, Victor Vermorel connu et méconnu (2016)
• Stacy Lelonge, masterscriptie Enssib (2016)
• Institut Vermorel: Victor Vermorel en Templum Vini
• Sénat: Victor Vermorel
• L’Influx: Victor Vermorel
• Over Templum Vini en de Maison Vermorel: Pleinchamp (2021), Le Pays (2023), Le Patriote Beaujolais (25 mei 2023) en Zoé Besle (5 oktober 2023)
• Over Château de l’Éclair en SICAREX: Techno-Science: Château de l’Éclair, Musée du Patrimoine: Château de l’Éclair, Burgundy Report (2023)

Beeldverantwoording

Alle foto’s in dit artikel: Reinier Broeks. De Éclair bij Domaine Corsin in Davayé (oktober 2023), Château de l’Éclair en SICAREX in Liergues (1 maart 2022). Uitgelichte afbeelding: het boek Victor Vermorel connu et méconnu (Académie de Villefranche et du Beaujolais).