Victor Pulliat: de man achter de meetlat van de Druivenatlas

Chasselas is de klok waarop wijnbouwers al anderhalve eeuw de rijping van druivenrassen aflezen. Die klok zette Victor Pulliat gelijk, een ampelograaf uit Chiroubles in de Beaujolais. Zoek je in de Druivenatlas op wanneer een ras rijp is, dan lees je bijvoorbeeld ’twee weken na Chasselas’. Dat is zijn taal.

Toch kent bijna niemand zijn naam. Pulliat verzamelde, beschreef en vergeleek druivenrassen. Toen phylloxera de Europese wijngaarden verwoestte, leerde hij wijnboeren enten. Twee crises, één aanpak: maak kennis bruikbaar voor de man in de wijngaard.

Duizend wijnstokken in Chiroubles

Benoît-Victor-Joseph Pulliat werd in 1827 geboren op het domaine de Tempéré in Chiroubles, het hoogst gelegen cru van de Beaujolais. Daar plantte hij Franse en buitenlandse wijnstokken naast elkaar. Zo kon hij rassen onder dezelfde omstandigheden vergelijken: zelfde bodem, zelfde jaargang, zelfde zon.

Hoe groot die collectie was, hangt af van wat je telt. Le Progrès noemt 1.200 planten. Pulliats eigen catalogus uit 1875 spreekt van duizend variëteiten. Bovendien is een negentiende-eeuwse variëteit iets anders dan een genetisch afgebakend druivenras van nu. Onder één naam konden twee rassen schuilgaan, en één ras kon drie namen dragen.

Een druivenras heeft meer dan één naam

Ampelografie is de wetenschap die druivenrassen herkent aan blad, scheut, tros, bes en groeiverloop. In Pulliats tijd was dat de enige methode. DNA-profielen lagen nog ruim een eeuw in het verschiet.

Pulliat legde zijn waarnemingen vast in een reeks werken. In 1868 en 1875 verschenen catalogi van zijn collectie, met beschrijvingen en synoniemen. Samen met Alphonse Mas maakte hij Le Vignoble (1874-1879): drie delen met 288 kleurenplaten van tafel- en wijndruiven. Zijn hoofdwerk werd Mille variétés de vignes (1888).

Juist die synoniemen zijn de kern. Historicus Henri Galinié laat zien dat een oude rasnaam lokaal, gedeeld of veranderlijk kon zijn. Een vermelding uit 1850 zegt dus weinig over het druivenras dat nu die naam draagt. Galinié gebruikt Pulliat zelf als bron, onder meer bij de oude verwarring tussen Pinot Blanc en Chardonnay. In de botanie leeft zijn naam trouwens voort als vaste auteursafkorting: ‘Pulliat’.

Eén Gamay, vele namen

Hoe Pulliat te werk ging, beschrijft hij zelf rond 1865 in Cépages et vins beaujolais. Hij onderscheidt vaste en wisselende kenmerken. Vast zijn de vorm van de bes, de smaak van een familie als de muscaten, de jonge scheut, de beharing en tanding van het blad en de ranken. Kleur en diepte van de bladinsnijdingen wisselen met bodem, groeikracht en bemesting. Die tellen dus minder zwaar.

Die methode past hij meteen toe op zijn eigen streek. Wijnboeren in de Beaujolais verkochten ‘verbeterde’ Gamays onder de naam van hun selecteur: Labronde (rond 1800), Nicolas (1812-1815), Picard (1820), Châtillon en Geoffray. Pulliat vergelijkt hun kenmerken en hun suikergehalte. Zijn conclusie: ‘un seul et même cépage’, de Petit Gamay, die de wijnboeren ‘Bourguignon Noir’ noemden. Alleen vruchtbaarheid en groeikracht verschillen, door de keuze van het stekhout. Ook de grote Odart krijgt daarbij op drie punten ongelijk.

Een boek dat Pulliat alleen afmaakte

Le Vignoble begon als project van twee mannen. Alphonse Mas overleed in 1875, midden in het werk. Daarna maakte Pulliat de drie delen alleen af. In zijn slotwoord noemt hij Mas ‘mon bien regretté collègue’, die hem ‘si tôt’ ontviel.

Het boek verscheen als abonnement. Vanaf januari 1874 kwamen er twaalf afleveringen per jaar, elk met vier aquarellen, zes jaar lang. Een jaargang kostte 30 francs. Twaalf maal vier maal zes: precies 288 platen.

Datzelfde slotwoord laat zien hoe wankel zo’n project was. Het geld van de abonnees bleek ‘insuffisantes’. Het ministerie van Landbouw nam abonnementen af, en ‘une main généreuse qui veut rester inconnue’ betaalde de rest. Ruim twintig jaar later speelde Vermorel die rol openlijk, voor de Ampélographie.

Bovendien blijkt Pulliat een knooppunt in een Europees netwerk. Hij bedankt Rovasenda en Mendola in Italië, Villa Maior in Portugal, Paget in Hongarije en de gebroeders Goethe. In 1877 richtte hij met Robin, onder leiding van Planchon, het blad La Vigne américaine et la Viticulture en Europe op. Aan het eind van Le Vignoble schrijft hij al dat de Amerikaanse wijnstokken ‘ont suffisamment fait leurs preuves’.

Blader je zelf door de platen, dan kom je bekende druivenrassen tegen, maar ook rassen die verdwenen zijn en namen die niemand meer gebruikt. De links naar alle delen staan onderaan, bij ‘Zelf bladeren’. Het slotwoord van Pulliat vind je in deel 3, vlak na de titelpagina’s.

Chasselas als meetlat

Pulliat deelde druivenrassen in naar hun rijping, in époques: tijdvakken van ongeveer tien tot vijftien dagen. Het nulpunt is de Chasselas Doré, een vroegrijpend wit druivenras. Volgens de Franse ampelograaf Pierre Galet, auteur van het Dictionnaire encyclopédique des cépages, stelde Pulliat die schaal in 1879 op, met zijn collectie in Chiroubles als proefveld. Zo ziet de schaal eruit, met voorbeelden uit de Druivenatlas:

• Précoce: acht tot vijftien dagen vóór Chasselas
• Eerste époque: rond Chasselas. Ook Gamay valt volgens Pl@ntGrape in de eerste periode, ongeveer anderhalve week na Chasselas.
• Tweede époque: ongeveer tien tot vijftien dagen later. Syrah en Sauvignon Blanc rijpen zo’n tweeënhalve week na Chasselas.
• Derde époque: opnieuw tien tot vijftien dagen later
• Vierde époque: nog later, voor rassen uit warme streken

Een vakpublicatie uit 1948 nuanceert wel het woord classificatie. Pulliat beschreef zijn variëteiten alfabetisch en gebruikte de rijpingstijd als een van de kenmerken. Latere auteurs geven de grenzen daarom net iets anders weer.

Waarom juist Chasselas? Het ras groeide destijds in veel wijngebieden en rijpt vroeg. Iedereen kon het dus als ijkpunt waarnemen. Een kalenderdatum verschuift met streek en jaargang. ‘Twee weken na Chasselas’ blijft onder dezelfde omstandigheden bruikbaar. Dat principe is verrassend modern.

Enten vóór phylloxera

Enten kende Pulliat al voordat de druifluis de Beaujolais bereikte. In Cépages et vins beaujolais beschrijft hij de spleetent en de gutsent, bedoeld om oude of onvruchtbare stokken te vernieuwen. Zijn eerste proef liet hij uitvoeren door een tuinman, op Chasselas. Hooguit een derde sloeg aan. Een jaar later entte hij zelf, en acht op de tien enten slaagden.

Ook zijn frustratie klinkt al door. Wijnboeren wantrouwden het enten uit ‘routine’, schrijft hij, en alleen resultaten zouden hen overtuigen. Bijna twintig jaar later stond hij met precies die boodschap voor de entscholen van Lyon.

Dan verschijnt phylloxera

Terwijl Pulliat druivenrassen ordende, vrat de druifluis phylloxera de wortels van Europese wijnstokken op. Hele regio’s verloren hun wijngaarden. In 1869 richtte Pulliat de Société régionale de viticulture de Lyon op, een netwerk van wijnbouwers en onderzoekers in de regio.

Pulliat hoorde bij de américanistes. Dat kamp wilde Europese Vitis vinifera enten op Amerikaanse wortels, die de luis verdragen. Een gevoelige keuze, want Amerikaanse planten hadden de plaag juist meegebracht. Volgens een publicatie van de Académie de Villefranche beschuldigde iemand Pulliat in 1878 zelfs van het verspreiden van phylloxera, omdat hij Amerikaanse stokken naar Chiroubles haalde. De rechter veroordeelde de beschuldiger later wegens laster.

Pulliat vond het enten overigens niet uit. Gaston Bazille, Jules-Émile Planchon en tal van kwekers droegen bij aan die oplossing. Zijn kracht lag elders: onderzoeken, overtuigen en verspreiden.

Kennis moest de wijngaard in

Een oplossing helpt pas als wijnboeren hem met hun eigen handen kunnen uitvoeren. Enten is precisiewerk: ent en onderstam moeten exact op elkaar aansluiten. Dus schreef Pulliat een handboek.

In 1884 verscheen zijn Manuel du greffeur de vignes, bedoeld voor de entscholen van de Société de viticulture de Lyon. De tweede druk van 1885 bevatte ook een toelichting op de werking van die écoles de greffage. Een jaar later volgde al de derde druk.

Daarnaast groeide zijn rol als docent. In 1884 werd hij hoogleraar viticultuur aan het Institut national agronomique in Parijs. In 1889 ging hij leiding geven aan de landbouwschool van Écully, bij Lyon. Ook schreef hij over de heraanplant in de Gironde, de Valais en de Bourgogne. Zo werd de verzamelaar een organisator van verandering.

Een kruising die strandde

Pulliat experimenteerde ook zelf met kruisingen. Uit Herbemont en Portugais Bleu ontstond de Herbemont-Pulliat. Hij presenteerde die op het pomologische congres van Lyon in september 1887. Dat blijkt uit onderzoek van Alexis Moureu in het tijdschrift Crescentis (2025).

Verder kwam de kruising alleen nooit. Ze bleek gevoelig voor phylloxera, en dus verspreidde niemand haar. Juist daarom is dit detail waardevol. Wetenschap bestaat uit proberen, vergelijken en weer verwerpen. Ook bij Pulliat.

Pulliat, Vermorel en Viala

Pulliat (1827), Victor Vermorel (1848) en Pierre Viala (1859) vormen samen een estafette over bijna drie generaties.

Met Vermorel trok Pulliat in de Beaujolais één lijn. Vanaf 1883 maakten ze zich samen sterk voor de Amerikaanse onderstammen. Vermorel richtte zich daarna op valse meeldauw, met zijn rugspuit Éclair uit 1887. Na Pulliats dood bracht hij in 1898 nog diens Les Vignobles d’Algérie uit, samen met G. Battanchon.

Viala kwam uit Montpellier. In 1887 reisde hij namens het ministerie van Landbouw door de Verenigde Staten. In Texas vond hij, met hulp van Thomas Volney Munson, Vitis berlandieri: een onderstam die kalkrijke grond verdraagt. Daarop liepen de eerste onderstammen juist vast.

Vervolgens bundelden Viala en Vermorel de kennis in de Ampélographie (1901-1910), zeven delen. Viala leidde het werk, Vermorel betaalde. Ook de Herbemont-Pulliat staat erin. Een directe samenwerking tussen Pulliat en Viala laat zich in de bronnen niet aantonen. Wel kreeg Viala in 1890 een leerstoel viticultuur aan hetzelfde Parijse instituut waar Pulliat in 1884 was begonnen.

Drie lessen van Pulliat

1. Vergelijk onder gelijke omstandigheden. Zijn collectie maakte rassen naast elkaar meetbaar. Dat principe ligt onder elke moderne rasbeschrijving.
2. Kies een ijkpunt dat iedereen kent. Chasselas groeide overal en rijpt vroeg. Daardoor werkte een relatieve klok voor wijnboeren in heel Europa.
3. Breng kennis tot in de wijngaard. Handboeken en entscholen maakten van een idee een vaardigheid. Pas toen kon de heraanplant echt op gang komen.

Slotbeschouwing

Victor Pulliat was een wijnbouwer-onderzoeker die kennis bruikbaar maakte. Hij verzamelde druivenrassen om ze te vergelijken. Hij koos Chasselas om rijping meetbaar te maken. En toen phylloxera toesloeg, schreef hij handboeken en leerde hij wijnboeren enten.

Zelf noemde hij zich rond 1865 ‘un simple vigneron du Beaujolais’. Zijn biograaf Stéphane Guillard maakte er in 2012 een ‘prophète en son pays’ van, een profeet in eigen land. Die titel klopt. In de Beaujolais kennen ze zijn naam, daarbuiten leeft vooral zijn meetlat voort. Elke keer dat de Druivenatlas een ras ’twee weken na Chasselas’ rijp noemt, rekent Winecastr.com met de klok van Pulliat.

Zelf bladeren

Alle boeken uit dit artikel staan gratis op Gallica, de digitale bibliotheek van de BnF. De scans zijn niet doorzoekbaar, dus blader op plaatnummer.

Van Pulliat

• Le Vignoble, deel 1: platen 1 tot en met 96, met onder meer 44, Chasselas Doré en 63, Gamay Noir Petit
• Le Vignoble, deel 2: platen 97 tot en met 192
• Le Vignoble, deel 3: platen 193 tot en met 288, plus het slotwoord van Pulliat
• Mille variétés de vignes (1888): zijn hoofdwerk over beschrijving en synoniemen
• Cépages et vins beaujolais (1868): Gamay, selectie en enten, rond 1865 geschreven

Ervoor en erna

• Odart, Ampélographie universelle (1859): het standaardwerk dat Pulliat op drie punten tegensprak
• Rovasenda, Essai d’une ampélographie universelle (1881): van de Italiaan die Pulliat in Le Vignoble bedankt
• Viala en Vermorel, Ampélographie (1901-1910), het grote naslagwerk in zeven delen: begin bij tome 1, de andere zes delen vind je via de zoekfunctie van Gallica

Veelgestelde vragen

---

Gerelateerde onderwerpen

• Victor Vermorel: de man achter de Éclair
• Victor Vermorel connu et méconnu (boekrecensie)
• Chasselas in de Druivenatlas
• Chiroubles: het hoogste terroir van de Beaujolais
• Eerste Nederlandse Druivenatlas

Bronnen

• Victor Pulliat, persoonsrecord (data.bnf.fr)
• Victor Pulliat, werkenoverzicht (BnF)
• Le fruit de la vigne, bibliografie (BnF)
• Mille variétés de vignes (Gallica)
• Cépages et vins beaujolais, editie 1868 (Gallica)
• Le Vignoble op Gallica: deel 1, deel 2, deel 3
• Alexis Moureu, Crescentis 8 (2025)
• Henri Galinié, Crescentis 6 (2023)
• Stéphane Guillard, Victor Pulliat : prophète en son pays (IdRef)
• Académie de Villefranche et du Beaujolais
• Victor Pulliat (Wikipédia)
• Le Progrès, 13 november 2016
• Progrès agricole et viticole, 1948 (Pandor)
• Agroscope over Chasselas als referentieras
• Victor Vermorel (L’Influx)
• Vitis berlandieri en de missie van Viala (Techno-Science)

Beeldverantwoording

Omslag (aflevering 2, februari 1874) en plaat 44 uit Le Vignoble: Source gallica.bnf.fr / BnF. Portret Victor Pulliat: Antoniomorveo, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons, bijgesneden voor het drieluik.