Wie van een glas wijn geniet, proeft een geschiedenis die 11.000 jaar teruggaat. Baanbrekend genetisch onderzoek, gepubliceerd in 2023 in het vooraanstaande wetenschappelijke tijdschrift Science, heeft aangetoond dat de gedomesticeerde wijnstok (Vitis vinifera) niet één, maar twee keer werd gedomesticeerd rond het begin van het Holoceen.
Kernpunten
- Genetisch onderzoek onthult dat wijnstok Vitis vinifera twee keer werd gedomesticeerd, rond 11.000 jaar geleden.
- De eerste domesticatie vond plaats in Zuidwest-Azië voor tafeldruiven, terwijl de tweede in de Kaukasus gericht was op wijnproductie.
- Archeologisch bewijs in Georgië toont aan dat men al 8000 jaar geleden wijn produceerde, met gebruik van qvevri.
- De ontdekking plaatst wijnbouw als een essentiële factor in de vroege landbouwrevolutie, niet slechts als bijproduct.
- Wijnbouw in de Kaukasus blijft voortleven, met traditionele methoden en inheemse druivenrassen tot op de dag van vandaag.
De dubbele oorsprong – in Zuidwest-Azië én de Zuid-Kaukasus – zet het traditionele verhaal over de geboorte van de wijnbouw op zijn kop en toont aan dat de band tussen mens en wijn veel dieper gaat dan lang werd gedacht. Later volgden complexe kruisingspatronen tussen wilde en gecultiveerde wijnstokken, die de genetische diversiteit van de huidige Vitis vinifera verklaren.
Genetische doorbraak onthult dubbele domesticatie
Een internationaal consortium van wetenschappers analyseerde de genomen van 3.525 wilde en gecultiveerde unieke genotypen uit de hele wereld. De resultaten zijn verrassend. Ze tonen aan dat de wilde voorouder van alle wijndruiven, Vitis vinifera sylvestris, zich tijdens de Pleistocene ijstijden splitste in oostelijke en westelijke ecotypes. Dat kwam door klimaatverandering en gefragmenteerde leefgebieden. Ongeveer 11.000 jaar geleden, toen het klimaat warmer en stabieler werd, vonden vrijwel gelijktijdig twee onafhankelijke domesticaties plaats.
De eerste domesticatie vond plaats in Zuidwest-Azië (het gebied van de Zagros en Anatolië) en was gericht op het creëren van zoete tafeldruiven. De tweede, voor wijnliefhebbers wellicht de meest cruciale, gebeurde in de Kaukasus – in wat nu Georgië en Armenië is. Hier selecteerden en kweekten vroege boeren specifiek druiven voor de wijnproductie. De genetische datering plaatst beide gebeurtenissen tussen 10.500 en 12.500 jaar geleden, precies tijdens de overgang van het Pleistoceen naar het Holoceen.
Archeologisch bewijs: van genetica naar keramiek
Deze genetische bevindingen vormen het ontbrekende puzzelstukje in een archeologisch verhaal dat al langer werd vermoed. In Georgië hebben opgravingen in Gadachrili Gora en Shulaveris Gora keramische potten blootgelegd van ongeveer 8000 jaar oud (6000-5800 v.Chr.). Chemische analyses door archeoloog Patrick E. McGovern (†2025) van de Universiteit van Pennsylvania bevestigden de aanwezigheid van wijnsteenzuur – hét chemische kenmerk van wijn – in de residuen van deze potten.
De vondsten in Georgië zijn kenmerkend voor grote opslagvaten (qvevri) die waren ingegraven in de vloeren van neolithische huizen, versierd met druiventrossen. Pollenanalyses toonden aan dat de omliggende heuvels destijds bedekt waren met wijnranken. Het bewijs is overtuigend: druivenmotieven op het aardewerk, overvloedige druivenpollen, de koolstofdatering en de chemische vingerafdruk van wijnsteenzuur. Alles wijst erop dat de inwoners van Gadachrili Gora rond 6000 v.Chr. wijn produceerden op grote schaal.
Iets later, rond 6100 jaar geleden (circa 4100 v.Chr.), verschijnt in de Areni-1-grot in Armenië ’s werelds eerste complete wijnmakerij, compleet met een druivenpers van klei, fermentatievaten en bewaarpotten. Biochemische analyses identificeerden het anthocyaan malvidine (een rood wijnpigment) en wijnsteenzuur in de vaten. Botanische en genetische analyses bevestigden dat de druivenresten behoorden tot de gedomesticeerde Vitis vinifera, wat wijst op geavanceerde wijnbouwkennis.
De kloof van 3000 jaar
De genetische studie verklaart nu waarom deze vroege gemeenschappen in de Kaukasus al zo ver gevorderd waren in wijnbereiding. Zij beschikten namelijk al over genetisch geschikte druiven, die later ook voor wijnproductie gebruikt werden. De kloof van ongeveer 3000 jaar tussen de genetische domesticatie (11.000 jaar geleden) en het oudste archeologische bewijs voor wijnproductie (8000 jaar geleden) suggereert dat de vroegste wijn waarschijnlijk een eenvoudiger product was. Mogelijk maakte men gebruik van zakken van dierenhuid of kuilen, waarvan de sporen moeilijker te vinden zijn.
De chemische analyses van McGovern van de Georgische vondsten toonden geen sporen van boomhars of andere conserveringsmiddelen. Volgens McGovern zou dit een van de eerste onversneden wijnen kunnen zijn geweest, zonder conserverende harsen. ‘Ze lijken nog geen boomhars te hebben toegevoegd,’ aldus McGovern. ‘Misschien hadden ze nog niet ontdekt dat boomharsen nuttig waren’. (The New York Times, 2017)
Een levende erfenis in de Kaukasus
Deze 11.000 jaar oude erfenis leeft vandaag nog voort in de Kaukasus. Georgië blijft uniek in zijn voortdurende gebruik van de qvevri – dezelfde aardewerken amforen die de voorouders gebruikten en die in 2013 door UNESCO werden erkend als immaterieel cultureel erfgoed. Hier rijpt de wijn, vaak van inheemse rassen zoals de rode Saperavi en witte Rkatsiteli, zonder tussenkomst van moderne technologie, puur door de wijsheid van eeuwenoude tradities.
In Armenië, in dezelfde streek waar de Areni-1-grot ligt, wordt de inheemse Areni-druif (ook wel Areni Noir genoemd) nog steeds verbouwd voor de productie van elegante rode wijnen. Het jaarlijkse Areni Wine Festival, dat sinds 2009 wordt gevierd, eert dit vinologisch erfgoed. De grot is overigens pas in 2011 ontdekt.
Verspreiding en diversificatie
De genetische data tonen aan dat de West-Aziatische gedomesticeerde tafeldruiven zich via vier hoofdroutes verspreidden: oostwaarts door Centraal-Azië naar India en China via de Binnenaziatische bergcorridor, noordwaarts naar de Kaukasus, noordwestwaarts door Anatolië naar de Balkan (met vroege Europese landbouwers), en westwaarts langs de Noord-Afrikaanse kustlijn tot Marokko.
Tijdens de verspreiding naar Europa kruisten deze gedomesticeerde druiven met lokale wilde wijnstokken (V. sylvestris), wat leidde tot de diversificatie van druivenrassen. De genetische studie dateert het ontstaan van muskaatdruiven op ongeveer 10.500 jaar geleden. Wijndruiven op de Balkan op 8070 jaar geleden, Iberische wijndruiven op 7740 jaar geleden en West-Europese wijndruiven op 6910 jaar. Deze gefaseerde diversificatie komt overeen met de historische migratie van Anatolische boeren naar Europa. Dat bevestigt de rol van wijnbouw in de vorming van neolithische landbouwsamenlevingen.
Meer dan een drankje
Deze ontdekking plaatst wijnbouw niet langer als bijproduct van de landbouwrevolutie, maar als een van haar vroegste en meest intentionele drijfveren. De opkomst van wijnproductie weerspiegelt niet enkel technologische innovatie, maar ook een culturele revolutie. De mensheid begon niet alleen met het verbouwen van voedsel voor voeding, maar ook voor cultuur, ritueel en sociaal genot. De selectie van genetische kenmerken, geschikt voor wijnmaken in de Kaukasische gedomesticeerde regio’s, was mogelijk aanvankelijk een toevallige samenloop van omstandigheden, waarbij de vroege cultivatie gericht was op de behoefte aan energie en voedingsstoffen. De praktijk van wijnmaken met deze druiven kwam waarschijnlijk pas later.
Elke slok wijn is dus een reis door de tijd – een echo van het genie van neolithische boeren in de groene valleien van de Kaukasus en de Zagros. Zij zagen als eersten de potentie in een wilde rank. De waarheid ligt niet alleen in de aarde, maar ook in het DNA van de druif zelf.
De geschiedenis van wijn loopt parallel met de ontwikkeling van de menselijke beschaving. Vanaf de periode van het koude Pleistoceen en de verspreiding van leefgebieden tot aan het warmere Holoceen. Van de uitbreiding van landbouw, en van de eerste bewuste selectie van planten met hermafrodiete eigenschappen tot het ontstaan van wijnproductie in grotten.
Romeinse handelsnetwerken bevestigd in Toscaanse waterputten
Onderzoek door Inanli et al. (2026) aan de Universiteit van York brengt het verhaal honderden jaren verder. Bij de Etruskische en Romeinse nederzetting Cetamura del Chianti bewaarden zuurstofarme waterputten tachtig druivenpitten, gedateerd tussen 300 voor en 300 na Christus. DNA-analyse toont een dominante druif die generaties lang ononderbroken werd doorgegeven, van Etrusken naar Romeinen: een witte druif, in een streek die vandaag wereldberoemd is om rode Sangiovese.
Een tweede, zeldzamere druif uit dezelfde putten bleek genetisch verwant aan een familie die nu nog in Midden- en Oost-Europa groeit. De naaste levende verwant staat in Maribor, Slovenië: een vierhonderd jaar oude wijnstok, officieel de oudste nog vruchtdragende ter wereld. Genetische overeenkomst met eerder onderzochte pitten uit Zuid-Frankrijk wijst bovendien op een bewust, ver reikend Romeins handelsnetwerk voor gestandaardiseerde wijnbouw.
Naschrift
Een lezer stelde de vraag waarom de Kaukasische gedomesticeerde druiven (CG2) zich niet breder over Europa verspreidden. En in hoeverre die zich vermengden met lokale wilde wijnstokken. Juist omdat in veel literatuur wordt verwezen naar de Kaukasus als het centrum en de oorsprong van de wijnbouw. Want tot nu toe ging de wetenschappelijke consensus inderdaad uit van een oorsprong van de wijnbouw zo’n 8000 jaar geleden in Georgië en de Kaukasus.
Het baanbrekende onderzoek van Dong et al. (2023) zet deze aanname echter helemaal op zijn kop. Op basis van genetisch bewijs toont hun studie aan dat er ongeveer 11.000 jaar geleden twee domesticaties van de wijnstok waren. Beide gescheiden door geografische barrières: één in West-Azië (CG1) en een in de Kaukasus (CG2). Belangrijk is dat de Kaukasische domesticatie beperkt bleef tot dat gebied en niet verder Europa in trok.
Daarentegen waren het juist de West-Aziatische druiven die met vroege landbouwers Europa binnentrokken. Daarna vermengden ze zich met lokale wilde wijnstokken en legden zo de genetische basis voor de huidige Europese wijndruiven.
Deze bevinding betekent een paradigmaverschuiving: de literatuur zag de Kaukasus lange tijd als startpunt van wijnbouw en druivenverspreiding in Europa. Het genetisch onderzoek van Dong et al. toont aan dat de West-Aziatische route dominant was. Daarmee komt de oorsprong en verspreiding van de Europese wijnstok in een heel nieuw licht te staan.
Bovenstaande geeft een direct antwoord op de vraag van de lezer en zet de studie neer als een baanbrekende ontdekking binnen het vakgebied.
Bronnen en literatuurlijst
Barnard, H., Dooley, A. N., Areshian, G., Gasparyan, B., & Faull, K. F. (2011). Chemical evidence for wine production around 4000 BCE in the Late Chalcolithic Near Eastern highlands. Journal of Archaeological Science, 38(5), 977–984. https://doi.org/10.1016/j.jas.2010.11.012
Dong, Y., Duan, S., Xia, Q., Liang, Z., Dong, X., Margaryan, K., Musayev, M., Goryslavets, S., Zdunić, G., Bert, P.-F., Lacombe, T., Maul, E., Nick, P., Bitskinashvili, K., Bisztray, G. D., Drori, E., De Lorenzis, G., Cunha, J., Popescu, C. F., Arroyo-Garcia, R., Arnold, C., Ergül, A., Zhu, Y., Ma, C., Wang, S., Liu, S., Tang, L., Wang, C., Li, D., Pan, Y., … Chen, W. (2023). Dual domestications and origin of traits in grapevine evolution. Science, 379(6635), 892–901. https://doi.org/10.1126/science.add8655
Inanli, O., Bouby, L., Bonhomme, V., De Grummond, N., González Carretero, L., Bacilieri, R., Schroeder, H., Ramos-Madrigal, J., & Wales, N. (2026). Grapevine cultivation at Cetamura del Chianti: multiproxy evidence for centuries of continuity from the Etruscans to the Romans. Journal of Archaeological Science. https://doi.org/10.1016/j.jas.2026.106605
McGovern, P., Jalabadze, M., Batiuk, S., Callahan, M. P., Smith, K. E., Hall, G. R., Kvavadze, E., Maghradze, D., Rusishvili, N., Bouby, L., Failla, O., Cola, G., Mariani, L., Boaretto, E., Bacilieri, R., This, P., Wales, N., & Lordkipanidze, D. (2017). Early Neolithic wine of Georgia in the South Caucasus. Proceedings of the National Academy of Sciences, 114(48), E10309 – E10318. https://doi.org/10.1073/pnas.1714728114
Aanvullende bronnen
Embassy of Georgia to the USA. (2017, 20 december). Georgia – the oldest winemaker counting 8000 vintages. https://georgiaembassyusa.org/2017/12/21/georgia-the-oldest-winemaker-counting-8000-vintages/
Georgia.to. (z.d.). Areni-grot – Ontdek de oudste wijnmakerij ter wereld en meer. https://georgia.to/nl/places-to-go/armenia/areni-cave/
McGovern, P. (2017, 4 december). Early evidence of winemaking [Podcast-aflevering]. In Science Sessions. PNAS. https://www.pnas.org/post/podcast/early-evidence-winemaking
National Geographic. (2017, 13 november). Oldest evidence of winemaking discovered at 8000-year-old site. https://www.nationalgeographic.com/history/article/oldest-winemaking-grapes-georgia-archaeology
The New York Times. (2017, 13 november). Wine from prehistoric Georgia with an 8000-year-old vintage. https://www.nytimes.com/2017/11/13/science/georgia-oldest-wine.html
Ulukayin. (2025, 10 september). De bijzondere geschiedenis van wijnbouw en wijnmaken in Oostelijke Zwarte Zee-Turkije. https://ulukayin.org/wijnbouw-wijnmaken-oostelijke-zwarte-zee-turkije/
University of Toronto. (2019, 3 juni). Archaeologists find earliest evidence of winemaking. https://www.artsci.utoronto.ca/news/archaeologists-find-earliest-evidence-winemaking
Wikipedia. (z.d.). Areni-1 winery. https://en.wikipedia.org/wiki/Areni-1_winery
Wijngilde Utrecht. (2019). Armeense wijnen informatie [PDF]. https://wijngildeutrecht.nl/wp-content/uploads/2019/11/Armeense-wijnen-informatie.pdf
Wine Travel Awards. (2022, 23 maart). Areni-1 Cave: the oldest full-fledged winery in the world. https://winetravelawards.com/stories-of-the-nominees/areni-1-cave-the-oldest-full-fledged-winery-in-the-world/
WUKY. (2017, 13 november). Georgian jars hold 8000-year-old winemaking clues. https://www.wuky.org/2017-11-13/georgian-jars-hold-8-000-year-old-winemaking-clues
Gerelateerde onderwerpen
- De geheimen van Oregon’s Pinot Noir: Terroir, Traditie en Technologie
- Eerste Nederlandse Druivenatlas
- 5.000 jaar oude wijnpers bij Tel Megiddo verbindt genetica en archeologie van wijnbouw
- Waarom ik oude wijnstokken wél serieus neem, maar niet blindelings geloof
- Ancient Wine
Bijgewerkt op 22 juli 2026