Oorsprong, naam en DNA
Furmint is hét druivenras van Tokaj. Het VIVC registreert Hongarije als land van herkomst. Waar en wanneer de oorspronkelijke kruising plaatsvond, staat daarentegen nergens vast. De band met Tokaj is historisch en commercieel sterk, maar bewijst niet dat het ras daar ook is ontstaan.
De oudste bronnen gaan bovendien over de wijn, niet over het ras. Het productdossier van Tokaj noemt een inventaris van de familie Garay van 15 mei 1571 als eerste schriftelijke vermelding van aszúwijn. Welke druiven daarin zaten, vermeldt dat document niet. De naam Furmint duikt volgens Caroline Gilby MW pas in 1611 op; Wines of Hungary noemt zowel 1571 als 1623. Behandel die jaartallen daarom als indicatie, niet als geboorteakte.
Over de naam en de komst naar Hongarije bestaan vooral verhalen. Waalse kolonisten in de dertiende eeuw, Italiaanse missionarissen of een Venetiaanse bruid: geen van die theorieën heeft een onderbouwing. Het DNA wijst intussen een andere kant op.
Wat het DNA zegt
Lacombe e.a. (2013) analyseerden ruim 2.300 druivenrassen met twintig microsatellietmerkers. Voor Furmint leverde dat een volledige oudercombinatie op: Alba Imputotato × Heunisch Weiss. Heunisch Weiss is de VIVC-hoofdnaam van Gouais Blanc. Het VIVC registreert die afstamming inmiddels als door merkers bevestigd. Furmint is daardoor een halfbroer van onder meer Chardonnay en Riesling, die eveneens van Gouais Blanc afstammen.
Alba Imputotato is een weinig bekend wit ras uit Roemenië. Daarnaast plaatsen Rácz e.a. (2026a) Furmint in de oostelijke rassengroep proles pontica, subgroep balkanica. Twintig merkers is overigens een bescheiden aantal. Nieuwer onderzoek vergelijkt duizenden losse DNA-posities tegelijk, zogeheten SNP’s, en is daardoor nauwkeuriger. Zo’n bevestiging viel voor deze kaart niet te verifiëren.
Furmint is bovendien zelf ouder. Hárslevelű, de tweede druif van Tokaj, is volgens het VIVC een kruising van Furmint en Tsimljanski Belyi, een weinig bekend Russisch ras (VIVC; Gilby). Oudere literatuur zag Hárslevelű nog als mogelijke ouder van Furmint, maar het DNA draait die relatie om. Zéta, eveneens toegestaan in Tokaj, is een moderne kruising van Furmint en Bouvier.
Synoniemen en verwarring
Furmint kent meer dan honderd synoniemen. In Slovenië heet het ras Šipon, in Kroatië Moslavac, in Oostenrijk historisch Mosler en in Duitsland Zapfner (Rácz e.a. 2026a). Oudere Franse literatuur noemt het bovendien Sauvignon Vert of Tokay. Die namen hebben niets te maken met Sauvignonasse of met de oude Tokay d’Alsace, die Pinot Gris was.
Ook dichter bij huis ontstaat verwarring. Pošip is een apart Kroatisch druivenras, ook al staan namen als Pošipel en Pošipon in de synoniemenlijst van Furmint. Grasă de Cotnari en Žilavka delen eveneens namen met Furmint en worden er daardoor mee verward. Een historische naam is dus geen bewijs van genetische identiteit.
Klonen en kleurmutaties
Rond Tokaj bestaan veel klonen en lokale vormen, zoals de losbessige Lazafürtű Furmint en de wisselvallige Változó Furmint. Piros Furmint is een roze kleurmutatie. Het meeste geselecteerde plantmateriaal is echter gekozen met het oog op aszú. Hegyi e.a. (2025) zochten daarom juist naar klonen voor droge wijn. Ze vonden drie kandidaten die minder gevoelig zijn voor botrytis. Het gaat wel om voorlopig congresonderzoek.
Ampelografie
Austrian Wine beschrijft het volwassen blad als rond tot vijfhoekig en vijflobbig. De tros noemt die bron zeer groot, dichtbessig en cilindrisch, vaak met een vleugel en nevenstrosjes. De bessen zijn ovaal, groengeel en neutraal van smaak.
Hongaarse bronnen geven echter een ander beeld. Wines of Hungary beschrijft middelgrote, losse, lange trossen met relatief dikschillige bessen, en ook Rácz e.a. (2026a) spreken van losse trossen met dikke schillen. Die tegenspraak hangt vermoedelijk samen met het plantmateriaal, want losbessige klonen zijn juist een bekend onderdeel van de Tokajse diversiteit. Trosbouw is dus geen vast kenmerk van het hele ras.
Vergelijkende cijfers over groeikracht en opbrengst ontbreken in de geraadpleegde vakliteratuur. Populaire naslagwerken noemen de opbrengst hoog, maar onregelmatig. Een onderbouwde classificatie is dat nog niet.
Fenologie
Furmint loopt vroeg uit en rijpt laat (Rácz e.a. 2026a). In Tokaj valt de laatste voorjaarsvorst gemiddeld rond 20 april en de eerste herfstvorst tussen 15 en 20 oktober (productdossier Tokaj). Het ras heeft dat hele venster nodig. Vroege uitloop maakt de jonge scheuten bovendien kwetsbaar voor late vorst.
Over bloei en véraison zijn de bronnen het niet eens. Wines of Hungary noemt de bloei vroeg, maar een gestandaardiseerde vergelijking met referentierassen ontbreekt in de geraadpleegde literatuur. Daarom krijgen bloei en véraison op deze kaart geen classificatie.
Het groeiseizoen is bovendien lang en wordt nog langer. Rácz e.a. (2026a) maten bij Mád een seizoen van gemiddeld 189 dagen in 2022 en 220 dagen in 2024. Het langjarig gemiddelde van het nabije Tarcal ligt op 188 dagen. Die verlenging komt vooral door een latere bladval, niet door een vroegere uitloop.
De oogst valt laat en is in Tokaj geregeld. De hegyközség, de lokale wijnbouwersorganisatie, legt jaarlijks de begindatum vast. Plukkers selecteren de aszúbessen bovendien verplicht bes voor bes met de hand (productdossier Tokaj).
Klimaat en terroir
Tokaj heeft een gematigd continentaal klimaat. Het productdossier noemt een jaargemiddelde van 10,8 °C, 525 millimeter neerslag en een warmtesom van 1.600 tot 1.800 °C. Dat getal past bij de Winkler-index: het langjarig gemiddelde bij Tarcal is 1.650 °C, regio II (Rácz e.a. 2026a). Op de Huglin-index scoort Tokaj rond 2.200, wat als gematigd warm geldt.
De nazomer en het najaar maken het verschil. Augustus en begin september zijn meestal droog, waardoor de druiven rijpen en de schillen bij overrijpheid gaan rimpelen. Daarna volgt doorgaans vochtiger weer, en dat opent de deur voor Botrytis cinerea. De rivieren Bodrog en Tisza en de natte gebieden eromheen bepalen dat microklimaat mee (productdossier Tokaj).
De bodems zijn grotendeels vulkanisch: andesiet, daciet en ryoliet met tufs, lös en klei (Rácz e.a. 2026a). Rond Mád komt daar zeoliet bij. Ongeveer vijf procent van Tokaj, onder meer rond Tarcal, ligt op lös, die sneller opwarmt. Furmint is echter niet aan vulkanisch gesteente gebonden. In Rust noemt Austrian Wine juist een warme, droge plek met kalkrijke grond ideaal.
Wat het oogstjaar doet
Rácz e.a. (2026a) volgden Furmint drie jaar lang met zes meetstations in vier wijngaarden bij Mád. Het droge 2022, het gemiddelde 2023 en het natte 2024 gaven duidelijke verschillen in besgewicht. Dat hing vooral samen met neerslag vroeg in het seizoen. Suiker en extract reageerden zwakker en minder consequent op het klimaat, al liep de spreiding wel op tot ongeveer 3 °Brix.
De zuren lieten een ander patroon zien. Volgens deel II van hetzelfde onderzoek daalde het totaalzuur na warme nachten midden in het seizoen en na overvloedige zomerregen (Rácz e.a. 2026b). Zuurbehoud is dus geen vanzelfsprekende raseigenschap. Let wel: de onderzoekers namen de monsters op het commerciële oogstmoment van de producenten. Het gaat om drie jaar observatie, geen gecontroleerde proef.
Gevoeligheid voor ziektes & stress
| Stressfactor | Gevoeligheid | Opmerkingen |
|---|---|---|
| Echte meeldauw (oïdium) | Matig tot hoog | In Slowaaks Tokaj bleek Furmint tussen 2005 en 2008 matig gevoelig, minder dan Lipovina (Hárslevelű) (Eftimová en Bacigálová 2012). Austrian Wine noemt het ras sterk vatbaar. In Manjimup (West-Australië) trad vroeg in het seizoen zware aantasting op (DPIRD). |
| Valse meeldauw (peronospora) | Matig tot hoog | Matig gevoelig in dezelfde Slowaakse waarnemingen; Austrian Wine noemt het ras sterk vatbaar. Jonge bessen zijn het kwetsbaarst. Voor beide meeldauwsoorten was het einde van de bloei (BBCH 68) de gevoeligste fase. |
| Botrytis / trosrot | Hoog | Gewenst als edele rotting, schadelijk als grijze rot bij aanhoudend vochtig weer (Austrian Wine; Rácz e.a. 2026a). |
| Droogtestress | Geen data | Populaire bronnen noemen Furmint droogtetolerant, maar een vergelijkende droogteproef ontbreekt. Niet te verifiëren in de beschikbare literatuur. |
| Zonnebrand | Geen data | Niet te verifiëren in de beschikbare literatuur. |
| Chlorose / kalkstress | Geen data | Austrian Wine noemt kalkrijke grond juist geschikt. Een rasspecifieke beoordeling van chlorose is niet te verifiëren in de beschikbare literatuur. |
| Wintervorst | Gevoelig | Volgens Austrian Wine; ook Rácz e.a. (2026a) noemen het ras vorstgevoelig. |
| Late voorjaarsvorst | Gevoelig | De vroege knopuitloop vergroot het risico voor jonge scheuten (Austrian Wine). |
| Vruchtzetting | Contextafhankelijk | In Manjimup was de zetting slecht (DPIRD). In Europese bronnen staat dat niet als vast raskenmerk beschreven. |
Snoeimethoden & training
Snoeiwijze
Voor aanplant na 1 augustus 2009 staat het productdossier van Tokaj vier leivormen toe: gobelet (bak), cordon in lage, middelhoge of hoge vorm, Guyot en de parapluvorm (ernyő). Nieuwe wijngaarden hebben bovendien minstens 4.000 stokken per hectare, met rijen van hoogstens 3,1 meter. In de onderzochte wijngaarden bij Mád is enkelvoudige cordon de gangbare vorm, met rijafstanden van 2,2 tot 2,8 meter (Rácz e.a. 2026a).
Loofwandbeheer
De meeldauwbescherming draait om één moment. Eftimová en Bacigálová (2012) zagen dat Furmint voor beide meeldauwsoorten het gevoeligst was aan het einde van de bloei, wanneer ongeveer tachtig procent van de bloemen is uitgebloeid. Oudere bladeren waren weerbaarder, terwijl de trosas en de bessen in alle stadia kwetsbaar bleven. De opbouw van de stok beïnvloedde bovendien hoe de infectie zich verspreidde.
Opbrengstbeheersing
Het productdossier legt de grenzen vast. Voor gewone witte wijn mag een wijngaard 14 ton druiven per hectare leveren, voor Aszú en de andere specialiteiten 10 ton. Bij een vermelde dűlő, een benoemde wijngaard, daalt dat naar 6 ton. Aszúbessen tellen daarbij vijfvoudig mee. Barócsi en Terjék (2016) zagen bij trosdunning in een Furmint-wijngaard meer damascenon, maar het oogstjaar woog zwaarder dan de behandeling.
Edele rotting: meer dan indroging
Furmint is zeer gevoelig voor Botrytis cinerea. In Tokaj is dat juist het kapitaal van het ras. Een edelrotte bes verliest een groot deel van haar water en bereikt een suikerconcentratie van 55 tot 65 procent. Het zuur stijgt daarbij minder sterk, want de schimmel breekt zelf ook zuur af (productdossier Tokaj). De frisheid van een Tokaji Aszú begint dus bij het hoge zuur van de druif zelf.
Edele rotting is bovendien geen milde vorm van grijze rot. Pogány e.a. (2022) onderzochten Furmint uit een wijngaard in Tokaj. Bij edele rotting zagen ze een vroege piek in het plantenhormoon abscisinezuur en specifieke veranderingen in genexpressie. Die reacties ontbraken bij grijze rot. De vergelijking met grijze rot steunde wel deels op gepubliceerde gegevens van andere proeven.
Ook het aroma heeft meer dan één bron. Hegyi e.a. (2023) bemonsterden Furmint in de Betsek-wijngaard bij Mád, van september tot november 2017. Naast Botrytis waren ook andere schimmels en gisten actief in stofwisselingsroutes die aroma’s en hun voorlopers aanmaken. Genexpressie is echter nog geen gemeten wijnaroma. Het onderzoek laat vooral zien dat het typische aszúprofiel al in de wijngaard begint.
Een echte aszúbes is volgens het productdossier van buiten dof chocoladebruin en van binnen geelbruin tot bruin. Ze is verschrompeld en het vruchtvlees voelt ‘vettig’ aan. Of zulke bessen ontstaan, hangt telkens af van het najaar. Bij aanhoudend nat weer wint de grijze rot, en dan valt er weinig te selecteren.
Veelgebruikte vinificatietechnieken
Producenten vergisten en voeden droge Furmint op in roestvrij staal of in hout. Tokaj heeft daarbij een eigen houttraditie. Het productdossier wijst op kleine vaten van wintereik uit het nabije Zemplén-gebergte. Ook de gangen in de tufsteen tellen mee. Daar blijft de temperatuur het hele jaar tussen 8 en 12 °C, en de kelderschimmel Cladosporium cellare bedekt de wanden.
Tokaji Aszú
Voor Aszú plukt men de edelrotte bessen apart met de hand. Daarna weken ze in most, deels vergiste most, jonge wijn of wijn van hetzelfde oogstjaar. Vervolgens rijpt de wijn minstens achttien maanden op vat. Volgens het productdossier bevat Aszú minstens 120 gram restsuiker per liter, 9 procent alcohol en 6 gram zuur. De wijn mag pas vanaf 1 januari van het derde jaar na de oogst op de markt.
Vroeger bepaalde het aantal puttonyos de zoetheid. Een puttony is een draagkorf van zo’n 20 tot 25 kilo aszúbessen, en hoe meer korven per vat van 136 liter, hoe zoeter de wijn. Sinds de hervorming van rond 2013 is het aantal puttonyos geen aparte wettelijke trede meer. Producenten mogen het nog als traditionele vermelding op het etiket zetten. Voor ‘6 puttonyos’ moet de wijn wel minstens 150 gram restsuiker bevatten.
Eszencia, Szamorodni, Fordítás en Máslás
Eszencia is het sap dat onder het eigen gewicht uit de aszúbessen loopt. Het vergist nauwelijks en bevat minstens 450 gram suiker per liter. Szamorodni ontstaat juist uit hele trossen, met gezonde en edelrotte bessen door elkaar. Droge Szamorodni rijpt minstens 24 maanden op vat, vaak onder een laagje gist, wat nootachtige tonen geeft. Fordítás en Máslás zijn tweede persingen: op het geperste aszúbeslag of op de droesem van Aszú of Szamorodni.
Mousserend
Het hoge zuur maakt Furmint ook geschikt voor mousserende wijn (Rácz e.a. 2026a). Tokaji pezsgő ondergaat de tweede gisting verplicht op fles. De wijn rijpt minstens vijftien maanden bij de producent; met een jaartal op het etiket is dat 24 maanden (productdossier Tokaj).
Typische wijnstijl
De onderstaande waarden beschrijven het gebruikelijke potentieel van het druivenras. Het eindresultaat in het glas wordt mede bepaald door klimaat, kloon, opbrengst, oogstmoment, botrytis en vinificatie.
| Parameter | Waarde / bandbreedte |
|---|---|
| Alcohol | Droog meestal 12 tot 14% ABV; Aszú minimaal 9% ABV |
| Zuren | Hoog |
| Tannine | Zeer laag; Fordítás bevat door de schillen meer looistof |
| Body | Medium tot vol |
| Kleur | Droog bleek- tot strogeel; zoet goudgeel tot diep amber |
| Ouderingspotentieel | Sterk afhankelijk van stijl; geconcentreerde droge Furmint en Aszú kunnen lang rijpen. Een algemeen tijdvenster is niet te onderbouwen. |
Droge Furmint geeft vaak citrus, groene appel en peer, met een rokerige of kruidige toon en een strakke zuurstructuur. Met de jaren komen honing en noten naar voren (Rácz e.a. 2026a). Aszú voegt gedroogde abrikoos, kweepeer en honing toe. Het zijn terugkerende associaties, geen vingerafdruk.
Belangrijkste productiegebieden en stijlen
Een geverifieerd mondiaal areaal ontbreekt. Rácz e.a. (2026a) noemen voor Hongarije ongeveer 3.800 hectare in 2016, waarvan 97 procent in Tokaj. Daarnaast noemen ze circa 500 hectare in Slovenië, 350 in Slowakije en 300 in Kroatië, zonder peiljaar. Andere bronnen geven voor Hongarije 3.700 tot 3.950 hectare. Oostenrijk heeft volgens Austrian Wine 35 hectare.
Tokaj, Hongarije
Tokaj omvat 27 gemeenten en is een gesloten wijngebied. Het productdossier staat zes druivenrassen toe: Furmint, Hárslevelű, Kabar, Kövérszőlő, Sárgamuskotály en Zéta. Furmint is volgens Wines of Hungary voor ongeveer 65 procent aangeplant. Het ras levert er alles, van droge witte wijn tot Eszencia. Wijngaarden als Szent Tamás, Betsek en Király in Mád kunnen bovendien als dűlő op het etiket.
Somló en Balaton, Hongarije
Buiten Tokaj staat Furmint vooral op de vulkaanheuvel Somló en aan de noordoever van het Balatonmeer (Wines of Hungary). De aanplant is daar klein en draait om droge wijn, want de naam aszú is sinds 2004 voorbehouden aan Tokaj (productdossier Tokaj).
Slowaaks Tokaj
Na het Verdrag van Trianon (1920) kwam een klein deel van Tokaj in het huidige Slowakije te liggen. Dat gesloten gebied telt ongeveer 909 hectare. Het gebied staat slechts drie druivenrassen toe: Furmint, Lipovina (Hárslevelű) en Sárgamuskotály (Eftimová en Bacigálová 2012).
Slovenië en Kroatië
In het Sloveense Štajerska heet het ras Šipon. Producenten maken er zowel droge als zoete wijn van. In Kroatië staat Furmint bekend als Moslavac. Beide landen hebben samen ongeveer 800 hectare (Rácz e.a. 2026a), al ontbreekt bij dat cijfer een peiljaar.
Rust, Oostenrijk
Furmint is in Oostenrijk sinds 1987 toegestaan voor kwaliteitswijn. Het ras staat op 35 hectare, waarvan ruim 30 in Burgenland (Austrian Wine). Rond Rust gebruikt een handvol producenten het traditioneel voor Ruster Ausbruch. Daarvoor zijn druiven met botrytis nodig, met een mostgewicht van minstens 27 °KMW (Oxford Companion to Wine). Daarnaast maken producenten in Rust ook droge Furmint.
Buiten Europa
Buiten Europa is Furmint experimenteel. Rácz e.a. (2026a) noemen kleine aanplanten in Zuid-Afrika (Swartland, Stellenbosch) en in Sonoma Valley in de Verenigde Staten. In het West-Australische Manjimup mislukte een proef: slechte vruchtzetting en zware meeldauw maakten het ras daar ongeschikt (DPIRD).
Vergelijking bij blindproeven
Hárslevelű is een directe nakomeling van Furmint, Riesling een halfbroer via Gouais Blanc. Chenin Blanc en Assyrtiko zijn stilistische dubbelgangers. Let vooral op de combinatie van hoog zuur, stevige alcohol en weinig primair aroma.
| Kenmerk | Furmint | Hárslevelű | Riesling | Chenin Blanc | Assyrtiko |
|---|---|---|---|---|---|
| Aroma’s | Peer, kweepeer, citrus, groene appel; rokerig | Lindebloesem, perzik, honing, specerijen | Citrus, steenvrucht, bloemen; petrol bij rijping | Appel, kweepeer, honing, wolachtig | Citrus, zout, vuursteen |
| Zuur | Hoog | Medium tot hoog, zachter dan Furmint | Hoog tot zeer hoog | Hoog | Hoog |
| Alcohol | Vaak 13 tot 14% | Medium tot hoog | Vaak laag tot medium | Medium tot hoog | Vaak hoog |
| Textuur | Strak, soms licht fenolisch | Voller en zachter | Slank en spits | Wasachtig | Strak en zoutig, met grip |
| Typische indruk | Zuurgedreven, neutraal, rokerig | Aromatischer en ronder | Aromatischer, vaker met restzoet | Rijper fruit, meer honing | Zouter en mineraler |
Bronnen
- Barócsi, Z. & Terjék, L. (2016). Effect of bud load and cluster thinning on the primary aroma compounds of Furmint grape variety in Tokaj region. Journal of Agricultural, Food and Environmental Sciences 68.
- Eftimová, J. & Bacigálová, K. (2012). The susceptibility of Tokay vine varieties to Erysiphe necator and Plasmopara viticola. Journal of Central European Agriculture 13(3).
- Hegyi, Á.I. e.a. (2023). The origin of the particular aroma of noble rot wines: various fungi contribute to the development of the aroma profile of botrytised grape berries. OENO One 57(3).
- Hegyi, Á.I. e.a. (2025). Selectie van Furmint-klonen voor droge wijn en hun gevoeligheid voor Botrytis. IVES Conference Series, GiESCO 2025 (posterbijdrage).
- Lacombe, T. e.a. (2013). Large-scale parentage analysis in an extended set of grapevine cultivars (Vitis vinifera L.). Theoretical and Applied Genetics 126(2).
- Pogány, M. e.a. (2022). Redox and hormonal changes in the transcriptome of grape (Vitis vinifera) berries during natural noble rot development. Plants 11(7).
- Rácz, C. e.a. (2026a). Cultivar-specific expression of the vintage effect in Furmint grapes from the Tokaj wine region. Part I: Berry growth, sugar accumulation and dry matter formation. Agronomy 16(6).
- Rácz, C. e.a. (2026b). Cultivar-specific expression of the vintage effect in Furmint grapes from the Tokaj wine region. Part II: Acid balance, potassium accumulation and tannin content. Agronomy 16(13).
- Austrian Wine: rasbeschrijving en areaal Furmint
- DPIRD, Western Australia: Furmint and Kadarka wine grapes in Western Australia
- Gilby, C. (The Buyer): Hárslevelű, Tokaj’s second grape
- Goode, J. (Wine Anorak), verslag van een masterclass van Caroline Gilby MW: Furmint study
- Oxford Companion to Wine (via ckbk): Ruster Ausbruch
- Tokaji Borvidék Hegyközségi Tanácsa: productdossier Tokaj, versie 10 (oogst vanaf 2025)
- VIVC: paspoort Furmint (4292)
- VIVC: paspoort Hárslevelű (5314)
- Wines of Hungary: Furmint
Foto: Doris Schneider, Julius Kühn-Institut (JKI), Institute for Grapevine Breeding Geilweilerhof, Siebeldingen, Germany. Bron: VIVC
Bijgewerkt op 7 november 2026