Oorsprong, naam en DNA
Merlot is een natuurlijke kruising van Cabernet Franc en Magdeleine Noire des Charentes. Dat stelden Boursiquot en collega’s in 2009 vast met tientallen DNA-markers (Boursiquot e.a. 2009). Magdeleine Noire des Charentes is de moeder, Cabernet Franc de vader. Die moeder was vrijwel verdwenen. De onderzoekers vonden haar eerst als oude stok in Bretagne en daarna op vier plekken in de Charentes. Waar de kruising zelf plaatsvond, bewijst die vindplaats overigens niet.
Uit dezelfde studie volgt een opvallende familie. Cabernet Sauvignon is via Cabernet Franc een halfbroer van Merlot. Via de moederlijn geldt hetzelfde voor Côt, beter bekend als Malbec. Merlot Blanc is bovendien een apart druivenras: een kruising van Merlot en Folle Blanche. Het is dus geen witte mutatie van Merlot, zoals de naam doet vermoeden.
De oudste vermelding dateert uit 1783. Een document uit de Gironde noemt het ras dan ‘Merlau’. De spelling ‘Merlot’ verschijnt in 1824, in een verhandeling over de wijnen van de Médoc (Italian Vitis Database). De naam verwijst vermoedelijk naar de merel, in het Frans ‘merle’. Waarom precies, blijft gissen. De donkere bessen en de voorliefde van merels voor rijpe druiven zijn allebei verklaringen achteraf.
De vaak herhaalde herkomst ‘rechteroever van de Bordeaux’ gaat verder dan het bewijs. Vast staat dat Merlot uit Zuidwest-Frankrijk komt en vroeg in de Gironde opduikt. Een preciezere geboorteplaats laat het DNA niet zien.
Ampelografie
Merlot vormt kleine tot middelgrote, gevleugelde trossen met middelgrote, ronde bessen in blauwzwart (Pl@ntGrape). De scheuttop is open en dicht behaard met liggende haren. Het volwassen blad is meestal vijflobbig en sterk gebobbeld, met een open, U-vormige bladsteelinsnijding (Italian Vitis Database). Voor de ampelograaf zijn dat herkenningspunten. Over de kwaliteit van de wijn zeggen ze weinig.
De groeikracht is gemiddeld tot sterk, met veel opslag en dieven. De halfopgerichte tot horizontale groeiwijze vraagt daarom een stevig draadwerk. De vruchtbaarheid van de knoppen is bovendien goed. Pl@ntGrape telt twaalf erkende Franse klonen en een conserveringscollectie van ruim driehonderd klonen, aangelegd vanaf 1966. Merlot is dus geen uniform plantmateriaal: de kloonkeuze verschuift trosgewicht, opbrengst en rijping.
Fenologie
Merlot loopt vroeg uit. Pl@ntGrape plaatst de knopuitloop twee dagen na Chasselas, waardoor het ras kwetsbaar is voor voorjaarsvorst. De rijping valt in de tweede rijpingsperiode, ongeveer tweeënhalve week na Chasselas. Daarmee rijpt Merlot iets eerder dan Cabernet Franc en ruim eerder dan Cabernet Sauvignon. In de Bordeaux werkt dat als verzekering: Merlot is vaak binnen voordat de herfstregen toeslaat.
Voor bloei en véraison is het fenologische model van Parker en collega’s de beste bron (Parker e.a. 2013). Dat model telt vanaf 1 maart de dagtemperaturen boven 0 °C op. Merlot bloeit en kleurt daarin iets eerder dan Cabernet Sauvignon. ‘Gemiddeld’ is dus een relatieve indeling binnen de rassen, geen vaste kalenderdatum.
Bovendien schuiven die stadia al binnen één wijngebied merkbaar op. Veldonderzoek in de Bordeaux liet zien dat lokale temperatuurverschillen de ontwikkeling per perceel verschuiven. Ligging, bodem en jaargang bepalen dus mee wanneer Merlot rijp is.
Klimaat en terroir
Merlot hoort thuis in een gematigd klimaat. De vroege rijping maakt het ras geschikt voor gebieden waar Cabernet Sauvignon niet elk jaar volledig rijp wordt. In warme gebieden keert dat voordeel zich om. De suiker loopt snel op, de zuren zakken en de kleur blijft achter. Merlot reageert bovendien sterk op hitte tijdens de rijping, zoals het hoofdstuk over kleur hieronder laat zien.
De bekende band met klei heeft een fysiologische verklaring. Van Leeuwen en collega’s vergeleken in de Bordeaux Merlot, Cabernet Franc en Cabernet Sauvignon op drie bodems: grind, een bodem met zware kleiondergrond en zand met bereikbaar grondwater (Van Leeuwen e.a. 2004). Een groot deel van de verschillen tussen bodem, jaargang en ras liet zich verklaren door de waterstatus van de stok.
Merlot verdraagt ernstige droogte slecht. Pl@ntGrape noemt het ras weinig geschikt voor intense droogte en wijst klei-kalkbodems aan als goede standplaats. Zeer vruchtbare bodems zijn minder geschikt, omdat ze de groei aanjagen en het risico op coulure vergroten. Klei met een goede waterreserve geeft Merlot daarom precies wat het nodig heeft: een gelijkmatige watervoorziening zonder overdaad.
Gevoeligheid voor ziektes & stress
| Stressfactor | Gevoeligheid | Opmerkingen |
|---|---|---|
| Valse meeldauw | Hoog | Pl@ntGrape noemt Merlot vooral gevoelig voor valse meeldauw op bloeiwijzen en trossen. INRAE (Ephytia) beoordeelt het ras eveneens als gevoelig. |
| Echte meeldauw (oïdium) | Laag tot gemiddeld | Pl@ntGrape noemt het ras weinig vatbaar, INRAE gemiddeld gevoelig. Van resistentie is geen sprake. |
| Botrytis | Gemiddeld | Pl@ntGrape spreekt van een lichte gevoeligheid, INRAE van gevoelig. De druk hangt sterk af van jaargang en trosdichtheid. |
| Coulure | Hoog | Bij koud, nat weer tijdens de bloei is het risico reëel. Coulure drukt de opbrengst en maakt de rijping ongelijkmatiger. |
| Bladsprinkhanen | Verhoogd | Pl@ntGrape noemt Merlot gevoelig voor bladsprinkhanen. Voor flavescence dorée is het ras weinig vatbaar. |
| Kroongal (broussins) | Verhoogd | Pl@ntGrape vermeldt een duidelijke gevoeligheid. |
| Vorstgevoeligheid | Hoog | Merlot is vrij gevoelig voor wintervorst. De vroege knopuitloop vergroot bovendien het risico op voorjaarsvorst. |
| Droogtestress | Hoog | Pl@ntGrape noemt het ras weinig geschikt voor intense droogte. De reactie hangt mede af van bodem, beworteling en onderstam. |
| Hitte | Hoog | Hoge dagtemperaturen tijdens de rijping remmen de kleuropbouw duidelijk (Yan e.a. 2020). |
| Chlorose / kalkstress | Geen data | Niet te verifiëren in de beschikbare literatuur. |
Snoeimethoden & training
Snoeiwijze
Door de goede vruchtbaarheid van de knoppen kan Merlot kort gesnoeid worden, en Pl@ntGrape raadt dat ook aan. Cordon de Royat ligt dan voor de hand. In de Bordeaux is Guyot toch de gangbare snoeiwijze. Een universeel Merlot-systeem bestaat niet: groeikracht, klimaat en mechanisatie bepalen de keuze. Door de halfopgerichte groeiwijze hoort er wel een stevige verticale loofwand met voldoende draden bij.
Loofwandbeheer
Bij Merlot werkt loofwandbeheer twee kanten op. Te veel schaduw versterkt groene aroma’s. Mendez-Costabel en collega’s toonden dat aan in een Californische Merlot-wijngaard (Mendez-Costabel e.a. 2014). Extra irrigatie en extra stikstof stimuleerden de loofgroei, waardoor de trossen minder licht kregen. Het gehalte aan IBMP, de methoxypyrazine achter de groene paprika, liep daardoor tijdens de rijping op.
Te veel zon kost juist kleur. Hete middagzon verhoogt de temperatuur van de bessen en remt de aanmaak van anthocyanen. Het doel is daarom een luchtige loofwand met licht rond de trossen, terwijl het blad aan de zonzijde de trossen in de middag beschermt. Groene Merlot is dus niet uitsluitend het gevolg van een te vroege oogst: ook water, stikstof en loofwand spelen mee.
Opbrengstbeheersing
Merlot produceert regelmatig, op jaren met zware coulure na. Een te hoge belasting vertraagt echter de rijping en verdunt kleur en smaak. Een vaste grens in kilo’s per stok zegt daarom weinig. Plantdichtheid, groeikracht, vruchtzetting en de beoogde wijnstijl bepalen samen de juiste belasting. De balans tussen bladoppervlak en vruchtgewicht is daarom informatiever dan een universeel opbrengstcijfer.
Kleur, hitte en water
Weinig rassen zijn zo goed onderzocht op hitte en water als Merlot. Yan en collega’s kweekten Merlot in klimaatkamers onder vijf temperatuurregimes, van véraison tot oogst (Yan e.a. 2020). Hogere dagtemperaturen verlaagden de ophoping van anthocyanen en flavonolen. Bij gelijke nachttemperatuur gaf de warmste dag de minste kleur. Het verschil tussen dag en nacht verklaarde de uitkomsten veel minder goed.
Koele nachten compenseren een hete dag dus niet automatisch. Een kanttekening hoort erbij: het ging om potplanten van één kloon in een gecontroleerde omgeving. Veldonderzoek in La Mancha wijst wel dezelfde kant op (Ramos e.a. 2024). Daar hingen hogere temperaturen samen met lagere gehalten aan fenolische stoffen. Meer water verlaagde de concentratie anthocyanen in de bes, terwijl de extraheerbaarheid juist verbeterde.
Watertekort werkt de andere kant op. Savoi en collega’s vergeleken twee seizoenen lang volledig geïrrigeerde en watergestreste Merlot in Noord-Italië, en maakten van beide wijn (Savoi e.a. 2020). De wijnen uit de droge behandeling bevatten duidelijk meer anthocyanen, terwijl het tanninegehalte niet significant veranderde. De grote effecten traden alleen op bij een vroeg begonnen, langdurig watertekort.
Voor de praktijk betekent dat: matig watertekort kan kleur opleveren, hitte kost kleur. Ernstige droogte is geen recept, want daar verdraagt Merlot zich slecht mee. Wat in de bes zit, voorspelt bovendien niet rechtstreeks wat in de wijn belandt.
Veelgebruikte vinificatietechnieken
Merlot heeft de reputatie van een zachte druif, maar een deel van die zachtheid ontstaat in de kelder. Casassa en collega’s vergeleken in Mendoza drie werkwijzen (Casassa e.a. 2021). De controle kreeg tien dagen gewone maceratie. De andere twee kregen vijf dagen koude voorweking, gevolgd door vijf of tien dagen vergisting op de schillen.
Koude voorweking met een korte vervolgweking gaf bij Merlot 29 procent minder tannine dan de controle. De kleur verbeterde daardoor niet. Langer schilcontact na de koude voorweking gaf juist meer bitterheid en astringentie. Een recept is het niet: het ging om druiven uit één oogst. Wel blijkt dat ‘zachte Merlot’ voor een deel een keuze van de wijnmaker is.
Malolactische omzetting is bij droge rode Merlot de regel. De opvoeding loopt van roestvrij staal en beton tot grote vaten en barriques. Veel topwijnen van de rechteroever rijpen in barriques met een hoog aandeel nieuw hout. Nieuw eiken voegt toast, vanille, mokka en specerijen toe. In een slank jaar overheerst het hout echter gemakkelijk het fruit.
Rosé en witte Merlot
Merlot levert ook rosé en witte wijn. In Ticino is de witte Merlot, de ‘bianco di Merlot’, een vaste categorie geworden. De druiven gaan dan direct na de oogst de pers in, zodat de schil nauwelijks kleur afgeeft. Wijnmaker Cesare Valsangiacomo gold als een van de pioniers van die stijl (RSI).
Typische wijnstijl
De onderstaande waarden beschrijven het gebruikelijke potentieel van het druivenras. Het eindresultaat in het glas wordt mede bepaald door klimaat, opbrengst, oogstmoment en vinificatie.
| Parameter | Waarde / bandbreedte |
|---|---|
| Alcohol | 12,5 tot 15% ABV |
| Zuren | Laag-medium tot medium |
| Tannine | Medium; hoger bij lange extractie |
| Body | Medium tot vol |
| Kleur | Middeldiep tot diep robijnrood |
| Ouderingspotentieel | 3–5 jaar; serieuze wijnen 8–15 jaar; topwijnen 20+ jaar |
Aroma’s: meer dan rijp fruit
Pruim, kers en braam vormen de kern van het aromaprofiel. Groene paprika, blad en kruidige tonen horen er echter ook bij, zeker bij veel schaduw of een koel jaar. Het onderzoek naar IBMP laat zien dat die groene kant van Merlot direct uit de wijngaard komt. Een profiel met alleen rijp fruit mist daarmee een wezenlijk deel van het ras.
Truffel en bosgrond hebben een chemische basis. Picard en collega’s analyseerden 24 rode Bordeauxwijnen met een professioneel proefpanel (Picard e.a. 2015). Dimethylsulfide en enkele thiolen hingen samen met de herkenbaarheid van het ontwikkelde bouquet. De studie ging over Bordeauxwijn in het algemeen, dus niet uitsluitend over zuivere Merlot. Cacao, mokka, toast en ceder komen bovendien grotendeels uit het vat, niet uit de druif.
Belangrijkste productiegebieden en stijlen
Wereldwijd stond er in 2015 ongeveer 266.000 hectare Merlot, volgens de OIV. Alleen Cabernet Sauvignon besloeg toen meer wijngaard. Frankrijk neemt daarvan het grootste deel voor zijn rekening; Merlot is er het meest aangeplante druivenras. De databank van Anderson en collega’s (University of Adelaide) wijst voor 2023 op een vergelijkbare orde van grootte.
De Bordeaux, Frankrijk
In de Bordeaux is Merlot het hoofdras. Volgens de CIVB beslaat het twee derde van de blauwe aanplant. Generieke Bordeaux en Bordeaux Supérieur draaien grotendeels op Merlot. Op de linkeroever speelt het ras de tweede viool naast Cabernet Sauvignon en brengt het fruit en rondeur in de assemblage. Op koelere, kleirijke percelen in de Médoc rijpt Merlot bovendien betrouwbaarder dan Cabernet Sauvignon.
Saint-Émilion, Pomerol en Fronsac
Op de rechteroever is Merlot de ster. In Pomerol domineert het ras op klei en grind, en de klei geeft er dichte, krachtige wijnen. Saint-Émilion combineert Merlot met Cabernet Franc op het kalksteenplateau, de kalkhellingen en de zand- en grindbodems aan de voet. Fronsac ligt bij de samenvloeiing van de Dordogne en de Isle. Daar levert Merlot op klei-kalk vaak stevigere, kruidiger wijnen.
Italië
Italië heeft na Frankrijk een van de grootste Merlot-aanplanten. Het ras staat verspreid van Friuli-Venezia Giulia en Veneto tot Toscane en het zuiden. De Italian Vitis Database documenteert bovendien tientallen eigen Italiaanse kloonselecties. In het noordoosten is Merlot vaak een sappige, toegankelijke cépagewijn. In Toscane draagt het ras veel assemblages en enkele beroemde wijnen van de kust.
Ticino, Zwitserland
Nergens domineert Merlot zo sterk als in Ticino. Na de verwoesting door de druifluis werden daar in 1906 de eerste stekken uit de Bordeaux uitgedeeld (RSI). Vandaag beslaat het ras ruim 80 procent van de ruim duizend hectare wijngaard. Sinds 1997 bestaat daarnaast de DOC Merlot del Ticino. De stijlen lopen van frisse, soepele rode wijn tot houtgerijpte Riserva en witte Merlot.
Chili
In Chili kreeg Merlot een onverwachte wending. Een deel van de aanplant die als Merlot gold, bleek Carmenère te zijn. De Franse ampelograaf Jean-Michel Boursiquot stelde dat in 1994 vast; DNA-onderzoek bevestigde het later. Dat betekent overigens niet dat alle Chileense Merlot verkeerd benoemd was. Echte Merlot staat er nog altijd naast.
Verenigde Staten
In Californië en Washington State behoort Merlot tot de belangrijkste blauwe druivenrassen. Californië levert veel van het onderzoek naar groeikracht, irrigatie en groene aroma’s bij dit ras. In de droge Columbia Valley in Washington State is Merlot een van de meest aangeplante blauwe druivenrassen.
Vergelijking bij blindproeven
| Kenmerk | Merlot | Cabernet Franc | Cabernet Sauvignon | Carmenère | Malbec (Côt) |
|---|---|---|---|---|---|
| Fruit | Pruim, zwarte kers, braam | Rood fruit, soms zwarte bes | Zwarte bes, braam | Donker fruit, pruim | Zwarte kers, braam, pruim |
| Overige aroma’s | Cacao, kruiden, soms groene paprika of blad | Viooltjes, kruiden, groene paprika | Ceder, cassis, munt, paprika | Kruiden, paprika, specerijen | Viooltjes, cacao |
| Zuur | Laag-medium tot medium | Medium tot hoog | Medium tot hoog | Medium | Medium |
| Tannine | Medium | Medium | Hoog | Medium | Medium tot hoog |
| Body | Medium tot vol | Medium | Medium tot vol | Medium tot vol | Medium tot vol |
| Rijping | Vroeg tot gemiddeld | Middenseizoen | Later | Laat | Middenseizoen |
Rijp fruit en een soepele structuur passen bij veel rode wijnen, dus als herkenningspunt zeggen ze weinig. Beoordeel daarom het hele patroon: fruitrijpheid, groene tonen, zuur, tannine, alcohol en hout. Tegenover Cabernet Sauvignon zijn het zuur en de tannine van Merlot meestal lager. Tegenover Cabernet Franc mist Merlot de florale, kruidige toon. Carmenère heeft vaak een nadrukkelijker groene paprika bij een vergelijkbaar zachte structuur.
Bronnen
- Boursiquot, J.-M. et al. (2009). Parentage of Merlot and related winegrape cultivars of southwestern France: discovery of the missing link. Australian Journal of Grape and Wine Research 15(2), 144–155.
- Casassa, L. F. et al. (2021). Effects of maceration length after prefermentative cold soak: detailed chromatic, phenolic and sensory composition of Cabernet Sauvignon, Malbec and Merlot wines. Journal of Food Composition and Analysis 104, artikel 104168.
- Mendez-Costabel, M. P. et al. (2014). Effect of increased irrigation and additional nitrogen fertilisation on the concentration of green aroma compounds in Vitis vinifera L. Merlot fruit and wine. Australian Journal of Grape and Wine Research 20(1), 80–90.
- Parker, A. et al. (2013). Classification of varieties for their timing of flowering and veraison using a modelling approach: A case study for the grapevine species Vitis vinifera L.. Agricultural and Forest Meteorology 180, 249–264.
- Picard, M. et al. (2015). Involvement of dimethyl sulfide and several polyfunctional thiols in the aromatic expression of the aging bouquet of red Bordeaux wines. Journal of Agricultural and Food Chemistry 63(40), 8879–8889.
- Ramos, M. C. et al. (2024). Effect of temperature and water availability on grape phenolic compounds and their extractability in Merlot grown in a warm area. Scientia Horticulturae 337, artikel 113475.
- Savoi, S. et al. (2020). From grape berries to wines: drought impacts on key secondary metabolites. OENO One 54(3), 569–582.
- van Leeuwen, C. et al. (2004). Influence of climate, soil, and cultivar on terroir. American Journal of Enology and Viticulture 55(3), 207–217.
- Yan, Y. et al. (2020). Day temperature has a stronger effect than night temperature on anthocyanin and flavonol accumulation in ‘Merlot’ (Vitis vinifera L.) grapes during ripening. Frontiers in Plant Science 11, artikel 1095.
- Anderson, K., Nelgen, S. & Puga, G. Database of regional, national and global winegrape bearing areas by variety, 2000 to 2023. Dataset, versie 1. Referentiejaren: 2000, 2010, 2016 en 2023.
- D’Onofrio, C. & Scalabrelli, G. (2015). Merlot. In: Italian Vitis Database.
- OIV (2017): Distribution of the world’s grapevine varieties
- Pl@ntGrape: rasfiche Merlot
- VIVC: paspoort Merlot Noir (7657)
Foto: Doris Schneider, Julius Kühn-Institut (JKI), Institute for Grapevine Breeding Geilweilerhof, Siebeldingen, Germany. Bron: VIVC
Bijgewerkt op 4 november 2026