Oorsprong, naam en DNA
Pinot Noir en de Bourgogne horen bij elkaar. Dat geldt in elk geval voor de laatste zeshonderd jaar. Over het begin weten we echter veel minder. De historici Guillaume Grillon, Jean-Pierre Garcia en Thomas Labbé vonden in de archieven geen bewijs dat het ras daar ook is ontstaan. Vast staat wel dat Pinot heel oud is. Bovendien is het een van de stamvaders van de West-Europese wijnbouw: weinig rassen brachten zoveel nakomelingen voort.
Naam en eerste vermelding
De oudste bekende vermelding stamt uit 1366. In de rekeningen van de aartsbisschop van Sens staan dan twee vaten ‘pinoz’. Daarna duikt de naam steeds vaker op, als pineau, pynos of pinoz. Daarnaast heette de druif eeuwenlang ook Noirien. Waar het woord ‘pinot’ vandaan komt, weet niemand zeker. De gangbare verklaring is de compacte tros, die aan een dennenappel doet denken.
Dan de beroemde ordonnantie van 1395. Hertog Philippe le Hardi liet toen alle Gamay uitroeien, een ‘zeer slechte en zeer trouweloze plant’. Die tekst geldt als de kroning van Pinot Noir. Toch noemt de hertog Pinot nergens bij naam. Gamay wel: het is zelfs de eerste keer dat die naam op papier staat.
Historici lezen er ook politiek in. Met het verbod versterkte de hertog namelijk zijn greep op steden als Dijon. Veel boeren negeerden het bevel bovendien. In 1441 moest zijn kleinzoon Philippe le Bon het daarom opnieuw uitvaardigen.
Ouders: Savagnin en een onbekende
DNA-onderzoek toont een ouder-kindrelatie tussen Pinot en Savagnin, de witte druif van de Jura die in Duitstalig Europa Traminer heet. Zo’n relatie zegt op zichzelf niet wie de ouder is en wie het kind. Het VIVC, de internationale rassendatabank van het Julius Kühn-Institut, registreert Pinot Noir inmiddels wel als nakomeling van Savagnin Blanc en een onbekende tweede ouder.
Ook ander onderzoek wijst die kant op. Anna Schneider en collega’s stelden in 2024 vast dat Savagnin voor ongeveer de helft afstamt van de wilde wijnstok, Vitis vinifera subsp. sylvestris. Bij Pinot ligt dat wilde aandeel nog hoger. De onderzoekers beschouwen Pinot daarom als waarschijnlijke nakomeling van Savagnin. De tweede ouder blijft onbekend. De Druivenatlas volgt dus het VIVC: Savagnin als waarschijnlijke ouder, met een vraagteken op de andere plek.
Hoe oud die familie is, laat archeogenetica zien. Jazmín Ramos-Madrigal en collega’s analyseerden in 2019 druivenpitten uit Franse opgravingen. Een middeleeuwse pit uit de buurt van Orléans bleek genetisch gelijk aan Savagnin Blanc. Dat ras wordt dus al minstens negenhonderd jaar ongewijzigd vermeerderd. Pitten uit de Romeinse tijd vertoonden bovendien verwantschap met Pinot en Syrah.
Nakomelingen: de familie Pinot × Gouais Blanc
Over de nakomelingen weten we veel meer. In 1999 toonden John Bowers en collega’s aan dat zestien rassen uit Noordoost-Frankrijk afstammen van Pinot en Gouais Blanc. Daaronder zitten Chardonnay, Gamay, Aligoté, Auxerrois en Melon. Jancis Robinson, Julia Harding en José Vouillamoz telden in hun naslagwerk Wine Grapes later 21 bekende kinderen van dit ouderpaar.
Welke Pinot meedeed, valt niet vast te stellen. Pinot Noir, Gris en Blanc hebben namelijk hetzelfde DNA-profiel. Genetici schrijven daarom liever ‘Pinot × Gouais Blanc’. Een zwart-wit-familieportret is het dus niet: de witte Chardonnay kan net zo goed van een witte of grijze Pinot afstammen als van de blauwe.
De familie reikt bovendien tot in de Rhône en Noord-Italië. José Vouillamoz en Stella Grando vonden in 2006 dat Dureza, een ouder van Syrah, een tweedegraads verwant van Pinot is. Volgens hun meest waarschijnlijke stamboom is Dureza zelfs een kleinkind. Ook Teroldego blijkt een tweedegraads verwant. Zo zijn twee van de grote rode druiven van Frankrijk verre familie van elkaar, in de derde graad.
Mutanten en genoom
Pinot Gris en Pinot Blanc zijn geen kruisingen. Het zijn kleurmutanten van Pinot Noir. Lang ging men uit van een reeks: van zwart naar grijs, en daarna van grijs naar wit. In 2012 lieten Silvia Vezzulli en collega’s echter iets anders zien. Beide mutanten zijn elk afzonderlijk uit Pinot Noir ontstaan. Pinot Meunier is nog vreemder. Die stok is een periclinale chimera: de cellagen van één plant dragen niet hetzelfde genotype.
Ook het genoom kent een verrassing. In 2007 verscheen het eerste druivengenoom, van de lijn PN40024. ‘PN’ stond voor Pinot Noir. In 2023 bleek die lijn echter af te stammen van Helfensteiner, een Duitse kruising van Frühburgunder met Trollinger. Frühburgunder is zelf een vroegrijpende Pinot. Het beroemde referentiegenoom is dus een verre nazaat van Pinot Noir.
Ampelografie
Pinot Noir maakt kleine trossen met kleine bessen. Pl@ntGrape deelt beide in als zeer klein tot klein: trossen tot ongeveer 200 gram, bessen tot circa twee gram. De bessen zijn rond of licht ellipsvormig, blauwzwart en dunschalig. De klassieke tros zit compact en lijkt op een dennenappel. Toch verschilt die compactheid sterk per kloon, zoals de sectie over klonen verderop laat zien.
Wie Pinot Noir in de wijngaard wil herkennen, let op een handvol kenmerken. De scheuttop draagt een gemiddelde tot dichte laag liggende haren. Jonge bladeren zijn groen of geel, en de groene scheuten hebben rood gestreepte internodiën. Het volwassen blad is donker- tot zeer donkergroen, heel of drie- tot vijflobbig, met korte tanden.
Daarnaast is het bladoppervlak sterk gebobbeld. De bladsteelholte staat weinig open of is gesloten. Vaak buigen de lobben naar de onderzijde, als een hanenkam. De onderkant van het blad draagt bovendien maar weinig liggende haren.
Agronomisch vraagt Pinot Noir om terughoudendheid. Volgens Pl@ntGrape levert het ras zijn beste werk bij een lage tot matige groeikracht en beperkte opbrengsten. Bovendien zet het gemakkelijk tweede trosjes op zijscheuten, de zogeheten grappillons. Die kosten energie en maken de oogst ongelijkmatiger.
Fenologie
Pinot Noir loopt vroeg uit. Pl@ntGrape meet dat in de rassencollectie van Domaine de Vassal in Marseillan, met Chasselas als ijkpunt. De knopuitloop valt daar gemiddeld één dag na Chasselas, dat er rond 17 maart uitloopt. De rijpheid volgt een halve tot één week na Chasselas, dat er rond 12 augustus rijp is. Het gaat om referentiewaarnemingen in een zuidelijke collectie, dus geen kalender voor de Bourgogne.
Ook de bloei valt vroeg. Amber Parker en collega’s vonden voor Pinot Noir een warmtebehoefte tot de bloei die dicht bij die van Chardonnay ligt, een van de vroegst bloeiende rassen in hun vergelijking. Voor de véraison geven ze geen aparte indeling. Kalenderdata zeggen buiten een vaste regio en jaargang bovendien weinig.
Die vroege start heeft een prijs. Jonge scheuten staan al buiten wanneer late voorjaarsvorst nog kan toeslaan. In een warm klimaat valt de rijping bovendien midden in de heetste weken van de zomer. Pl@ntGrape beschrijft de rijping onder die omstandigheden als zeer snel.
Klimaat en terroir
Pinot Noir voelt zich het best in een gematigd klimaat. Pl@ntGrape noemt klei-kalkbodems bijzonder geschikt. Toch staat het ras met succes op veel meer bodemtypen. Een bodemtype levert dus geen vast aromaprofiel op.
Warmte is de echte grens. In een warm klimaat loopt het suikergehalte snel op, terwijl de zuren dalen. Pl@ntGrape noemt het ras gevoelig voor verbranding van de bessen, die na volle rijpheid bovendien snel verschrompelen. Opvallend genoeg is de druifeigen zuurgraad volgens dezelfde bron maar net gemiddeld, bij volle rijpheid soms zelfs te laag. De frisheid van klassieke Pinot Noir is dus vooral een verdienste van het koele klimaat.
Water en droogte
Hoe Pinot Noir op droogte reageert, onderzocht Vivian Zufferey van Agroscope zeven jaar lang in Wallis. Zijn team gaf kloon 9-18 op onderstam 5BB verschillende waterregimes, van 2009 tot en met 2015. Toenemend watertekort remde de huidmondjes, de fotosynthese en het watertransport in de bladstelen. Wijnstokken die jaar na jaar te weinig water kregen, verloren bovendien groeikracht.
Toch was matig tekort niet alleen slecht nieuws. Tijdens de rijping bevorderde het de suikerophoping, en de wijnen werden donkerder en rijker aan anthocyanen en fenolen. Daar stond tegenover dat de totale zuren, het appelzuur en de beschikbare stikstof voor de gist daalden. De uitkomst geldt voor één kloon, één onderstam en één diepe bodem. Een algemene tolerantieklasse volgt er niet uit.
Sébastien Nicolas en collega’s van de Université Bourgogne Europe keken in 2026 breder. Ze bepaalden de waterstatus van Pinot Noir en Chardonnay in dertien wijnregio’s in Europa en Argentinië, drie jaargangen lang, en analyseerden de samenstelling van het druivensap. Beide rassen bleken een breed scala aan watertekorten te doorstaan. Bij ernstig tekort vielen bij Pinot Noir echter veel metabole kenmerken weg, terwijl Chardonnay een consistenter patroon liet zien.
Dat is een uitspraak over de samenstelling van de bes, niet over de overleving van de plant of de kwaliteit van de wijn. Een rangorde in droogtebestendigheid volgt er dus niet uit. De conclusie voor de Druivenatlas: bodem, beworteling, onderstam en kloon bepalen de reactie op droogte. Een eenduidige rasbrede classificatie bestaat niet.
Rook en bosbranden
Bosbranden zijn een groeiende zorg in Pinot-gebieden als Oregon en Californië. Rook kan vluchtige fenolen als guaiacol en syringol in de bes brengen, met een rokerige, asachtige wijn als gevolg. Onderzoekers van Oregon State University testten daarom een spuitbare coating van cellulose-nanovezels op Pinot Noir.
De eerste veldproeven leken veelbelovend: de coating hinderde groei en kwaliteit van de druiven niet. Vervolgonderzoek uit 2025 viel gemengder uit. Bij vroege blootstelling daalden twee rookmarkers met enkele ppb, maar dicht bij de oogst was het effect kleiner en wisselender. Een betrouwbaar product voor de wijngaard is er dus nog niet. De achtergrond lees je in ‘Coating tegen rook in wijndruiven’.
Gevoeligheid voor ziektes & stress
Pl@ntGrape vat het kort samen: Pinot Noir is een delicaat ras, gevoelig voor de belangrijkste ziekten. De fiche noemt daarbij valse meeldauw, rougeot parasitaire, grijsrot op trossen en bladeren en cicaden expliciet.
| Stressfactor | Gevoeligheid | Opmerkingen |
|---|---|---|
| Echte meeldauw (oïdium) | Gevoelig | Valt onder de ‘belangrijkste ziekten’ waarvoor Pl@ntGrape het ras gevoelig noemt. Een aparte, gekwantificeerde klasse geeft de fiche niet. |
| Valse meeldauw | Gevoelig | Pl@ntGrape noemt deze ziekte expliciet als aandachtspunt. Een open loofwand en tijdige bescherming blijven belangrijk. |
| Botrytis | Gevoelig, sterk kloonafhankelijk | Grijsrot treft trossen én bladeren. Compacte trossen en nat weer rond de oogst vergroten het risico. De Franse kloontabel noemt klonen 111, 236 en 665 gemiddeld tot bovengemiddeld gevoelig, klonen 1185 en 1196 juist minder gevoelig. |
| Rougeot parasitaire (rotbrenner) | Gevoelig | Pl@ntGrape noemt deze bladziekte nadrukkelijk. De fiche geeft een kwalitatieve vermelding, geen ernstscore. |
| Cicaden | Gevoelig | Pl@ntGrape noemt ook gevoeligheid voor cicaden (druivenbladsprinkhanen). |
| Droogtestress | Contextafhankelijk | Geen rasbrede classificatie. Matig tekort tijdens de rijping kan de wijnsamenstelling verbeteren; langdurig of ernstig tekort remt fotosynthese en groeikracht (Zufferey et al. 2017). |
| Hitte en zonnebrand | Gevoelig | Pl@ntGrape noemt het ras gevoelig voor verbranding. In warm klimaat rijpt het zeer snel en verschrompelen de bessen na volle rijpheid. |
| Voorjaarsvorst | Verhoogd risico | Afgeleid van de vroege knopuitloop. Een rasspecifieke vorstclassificatie ontbreekt in de geraadpleegde bronnen. |
| Trosverloop (millerandage) | Kloonafhankelijk | Pl@ntGrape noemt kloon 1185 gevoelig en kloon 1196 iets minder gevoelig. |
| Chlorose / kalkstress | Geen data | Geschiktheid voor klei-kalkbodems bewijst geen tolerantie voor kalkchlorose. Niet te verifiëren in de beschikbare literatuur. |
| Rook (smoke taint) | Geen data | Een rasbrede classificatie ontbreekt. Niet te verifiëren in de beschikbare literatuur. Over coatings als bescherming: Coating tegen rook in wijndruiven. |
Snoeimethoden & training
Snoeiwijze
Pinot Noir staat vrijwel altijd aan draad. In de Bourgogne is Guyot het klassieke systeem. Het cahier des charges van de Champagne kent Chablis, Cordon de Royat, Guyot (enkel, dubbel en asymmetrisch) en Vallée de la Marne, die laatste alleen voor Meunier. Voor Pinot Noir zijn Cordon de Royat en Guyot daar gangbaar. Elders zie je veel cordon met korte snoei. De keuze hangt af van kloon, groeikracht, knopvruchtbaarheid en de lokale vorst- en ziektedruk.
Loofwandbeheer
Een open, luchtige troszone helpt tegen botrytis en valse meeldauw. In warme streken werkt te veel ontbladeren echter averechts, omdat het ras gevoelig is voor verbranding. Het doel is dus een loofwand die ventileert en toch schaduw geeft. Daarnaast vraagt Pinot Noir volgens Pl@ntGrape om zorgvuldig uitbreken van overtollige scheuten, vooral vanwege de vele tweede trosjes.
Opbrengstbeheersing
Het opbrengstpotentieel van Pinot Noir is sterk kloonafhankelijk. De Franse kloontabel loopt van een lage productie bij Bourgondische selecties als 777 en 828 tot een hoge productie bij Champagneklonen als 236 en 665. Een vaste norm in hectoliters per hectare zegt daarom weinig. Voor stille rode bewaarwijn houden makers de opbrengst laag, want Pl@ntGrape koppelt de beste resultaten expliciet aan beperkte rendementen. Voor mousserende basiswijn ligt de lat anders.
Klonen: één ras, honderden varianten
Bij Pinot Noir is kloonkeuze geen detail. In Frankrijk zijn 48 klonen officieel erkend. In conservatiecollecties in de Alsace, de Bourgogne en de Champagne, aangelegd tussen 1971 en 1995, liggen er bovendien bijna achthonderd. Wereldwijd circuleren er nog veel meer: Robert Richter en collega’s spreken van ongeveer vijfhonderd beschikbare klonen.
Franse kloonselectie
De Franse kloontabel laat zien hoe ver die klonen uiteenlopen. Bourgondische selecties als 115, 667, 777 en 828 combineren een lage tot iets lagere productie met een hoger suikergehalte en een goede tanninestructuur. Pl@ntGrape noemt ze geschikt voor bewaarwijnen. Champagneklonen als 236, 386 en 665 doen het omgekeerde: ze produceren meer, met minder suiker en vaak meer zuur. Daarmee zijn ze gemaakt voor mousserende basiswijn.
Ook de groeiwijze verschilt. Kloon 583 groeit rechtop, als zogeheten ‘pinot droit’, terwijl kloon 943 juist meer afhangt. De recente klonen 1185 en 1196 uit Saône-et-Loire combineren een lage productie met diepe kleur en een lagere gevoeligheid voor botrytis. Daar staat wel een hogere gevoeligheid voor trosverloop tegenover.
Losse en compacte trossen
Voor de rotgevoeligheid telt vooral de trosarchitectuur. Losse trossen drogen sneller op, beschadigen elkaar minder en laten bespuitingen beter door. Zwitserse en Duitse selectie leverde daarom losse klonen op, zoals de bekende Mariafeld-selectie en de Weinsbergse kloon M171. Compacte klonen als Frank Classic en Frank Charisma vormen daarvan het spiegelbeeld.
In 2020 vonden Susanne Rossmann en collega’s een genetische verklaring. Losse klonen dragen mutaties in het gen VvGRF4, waardoor de besstelen langer worden. Robert Richter en collega’s breidden dat onderzoek uit naar twaalf klonen uit vijf selectieprogramma’s, op drie Duitse locaties. VvGRF4 bleek bij Pinot Noir consistent een rol te spelen. Daarnaast droegen andere groei-genen bij. Een losse tros ontstaat dus langs meer dan één route.
Genoom en methylatie
Waar komt al die variatie vandaan? Paolo Callipo en collega’s van de Hochschule Geisenheim publiceerden in juli 2026 een nieuw, volledig gefaseerd genoom van Pinot Noir. Daarnaast brachten ze het DNA van 23 klonen volledig in kaart. Ze vonden 67.277 somatische puntmutaties en 4.037 structurele varianten, de meeste zeldzaam en ver weg van de genen. Ongeveer 12 procent van het genoom is volledig homozygoot: een spoor van inteelt ver terug in de stamboom.
Het opvallendste resultaat zit in de methylatie, de chemische schakelaars op het DNA. Tussen de klonen vonden de onderzoekers rond de honderdduizend methylatieverschillen, vaak juist in genen. De stabiele CG- en CHG-methylatie reconstrueerde de stamboom van de klonen bijna net zo nauwkeurig als de mutaties zelf. Kloonidentiteit is dus een zaak van genoom én epigenoom. Welke methylatieverschillen smaak of groeigedrag beïnvloeden, is nog niet aangetoond.
Veelgebruikte vinificatietechnieken
Bij stille rode Pinot Noir lopen de keuzes ver uiteen. Sommige makers ontstelen volledig, anderen vergisten deels of helemaal met hele trossen. Koude inweking komt voor, maar is geen vereiste. De extractie stemmen ze af op rijpheid, kloon en de gewenste structuur. Veel speelruimte is er niet: Pl@ntGrape noemt de kleur vaak weinig intens, al blijft die wel goed behouden.
Daarna rijpt de wijn in roestvrij staal, grote vaten of barriques. Het aandeel nieuw eiken verschilt sterk per producent. Een hoge dosering legt al snel een laag vanille en toast over het fijne rode fruit.
Hele trossen
Hele trossen zijn bij Pinot Noir een stijlkeuze met meetbare gevolgen. Pradeep Wimalasiri en collega’s van Lincoln University in Nieuw-Zeeland vergeleken ontsteelde druiven met 30, 60 en 100 procent hele trossen, en met teruggevoegde steeltjes. Bij de hoge aandelen steeg het tanninegehalte en daalde het gehalte aan anthocyanen, de rode kleurstoffen. Tegelijk namen kruidige, houtige en groene aromastoffen toe. Bij 30 procent bleven de effecten op tannine en methoxypyrazines beperkt.
Vervolgonderzoek uit 2024 nuanceert het beeld verder. De kloonkeuze had daar zelfs meer invloed op tanninegehalte, kleur en aroma dan het aandeel hele trossen. Na twee jaar flesrijping oogden wijnen met veel steeltjes bovendien minder rood en bruiner. Hele trossen brengen dus kruidigheid en structuur, maar ze kosten kleur.
Malolactische omzetting en mousserende wijn
Malolactische omzetting is bij rode Pinot Noir vrijwel standaard. Voor mousserende basiswijn gaat het anders. Daar persen makers de druiven snel en voorzichtig, zodat er weinig kleur en tannine in de most komt. Of de malolactische omzetting dan doorgaat, hangt af van de zuurgraad en de huisstijl.
Typische wijnstijl
De onderstaande waarden beschrijven het gebruikelijke potentieel van stille rode Pinot Noir. Klimaat, kloon, opbrengst, rijpheid en vinificatie bepalen hoe dat uiteindelijk in het glas uitpakt.
| Parameter | Waarde / bandbreedte |
|---|---|
| Alcohol | Meestal 12 tot 14,5% ABV; mousserende basiswijn ligt doorgaans lager |
| Zuren | Medium tot hoog in koele streken; druifeigen eerder gemiddeld en bij volle rijpheid soms te laag |
| Tannine | Laag tot medium |
| Body | Licht tot medium |
| Kleur | Licht tot middelmatig robijnrood, vaak weinig intens maar stabiel; met ontwikkeling granaatrood |
| Ouderingspotentieel | Eenvoudige stijlen enkele jaren; serieuze wijnen 8 tot 15 jaar; topwijnen decennia |
Belangrijkste productiegebieden en stijlen
Pinot Noir is veel mondialer geworden dan zijn imago als druif van de Bourgogne doet vermoeden. Volgens Kym Anderson en German Puga groeide het productieve wereldareaal van ongeveer 44.000 hectare in 1990 naar 132.000 hectare in 2023. Het aandeel in de wereldwijngaard verviervoudigde daarmee van 0,78 naar 3,1 procent. In de ranglijst steeg het ras van de 27ste naar de tiende plaats.
Frankrijk blijft de grootste teler. Gedurende een groot deel van de twintigste eeuw lag daar meer dan 40 procent van alle Pinot Noir ter wereld. Dat aandeel daalde deze eeuw met ongeveer een kwart, terwijl het Franse areaal zelf bleef groeien. De Verenigde Staten kwamen in 2023 al op bijna twee derde van het Franse areaal.
Gemeten naar het aandeel in de eigen wijngaard springt Zwitserland eruit, met bijna negen keer het wereldgemiddelde. Nieuw-Zeeland, België, de Verenigde Staten en Duitsland volgen, elk met ongeveer vier keer het gemiddelde. Pinot Noir is dus ook in de Lage Landen geen exoot meer.
Bourgogne
De Côte d’Or is de klassieke maatstaf voor stille rode Pinot Noir. De stijlen lopen van licht en geurig tot geconcentreerd en lang houdbaar. Toch is de Bourgogne geen Pinot-monocultuur. In 2023 stond 32 procent van het areaal onder Pinot Noir, tegen 51 procent onder Chardonnay.
Naast de appellatiepiramide van village, premier cru en grand cru kreeg de Bourgogne in juli 2026 een tweede rangorde. Michelin publiceerde toen zijn eerste Grape Selection: 94 producenten, verdeeld over vier niveaus. Negen domeinen kregen drie druiven, onder wie Roumier, Leroy en Domaine de la Romanée-Conti. Michelin beoordeelt daarbij de producent, niet het ras of de wijngaard. Lees meer in ‘Michelin bepaalt nieuwe pikorde in de Bourgogne’.
Champagne
Hier is Pinot Noir een van de drie hoofdrassen. De druif levert kleurloze basiswijn voor assemblages en voor Blanc de Noirs, met de Montagne de Reims en de Côte des Bar als zwaartepunten. In 2023 besloeg Pinot Noir 38 procent van het areaal in de Champagne, tegen 31 procent Chardonnay.
Alsace, Loire en Jura
In de Alsace is Pinot Noir de enige blauwe druif binnen de AOC Alsace. De centrale Loire gebruikt het ras voor rode en rosé Sancerre en Menetou-Salon. In de Jura staat Pinot Noir naast Poulsard en Trousseau, en daarmee opnieuw dicht bij zijn vermoedelijke ouder Savagnin. Overal levert het ras bovendien basiswijn voor crémant.
Duitsland: Spätburgunder
In Duitsland heet Pinot Noir Spätburgunder of Blauer Spätburgunder. Volgens het Statistisches Bundesamt stond er in 2025 11.253 hectare. Dat is 11 procent van de Duitse wijngaard en ruim een derde van alle blauwe druiven. Het areaal piekte rond 2009 met 11.733 hectare en krimpt sindsdien licht. Daarmee is Duitsland na Frankrijk en de Verenigde Staten het derde Pinot Noir-land ter wereld.
De geschiedenis gaat ver terug. Volgens een overlevering plantte Karel de Dikke in 884 al Pinot aan de Bodensee, maar bewijs daarvoor ontbreekt. Steviger staat de rol van de cisterciënzers. Zij brachten het ras uiterlijk in de veertiende eeuw vanuit de Bourgogne naar onder meer Kloster Salem en het Affental. Het VIVC kent ‘Affenthaler’ nog altijd als synoniem.
Na 1945 draaide de Duitse rode wijn lang om opbrengst en suiker. Het keerpunt kwam begin jaren tachtig. Werner Näkel van de Ahr ging toen bij Henri Jayer in de Bourgogne kijken, en anderen volgden zijn voorbeeld. Lagere opbrengsten, groene oogst, langere schilweking en kleine vaten leverden het zogeheten ‘Rotweinwunder’ op.
Baden is met bijna 5.900 hectare veruit het grootste Spätburgunder-gebied, met de vulkanische Kaiserstuhl als bekendste deel. De kleine Ahr geldt als kwaliteitsmaatstaf; de overstroming van juli 2021 trof daar veel wijngoederen. Verder tellen de Pfalz, Rheinhessen, de Rheingau rond Assmannshausen en Franken. Het klimaat speelt mee: volgens ProWein steeg de temperatuur in veertig jaar met ongeveer 1,4 graden. Slechte jaargangen werden zeldzaam, terwijl het alcoholgehalte oploopt.
Zwitserland en Oostenrijk
Geen land heeft verhoudingsgewijs zoveel Pinot Noir als Zwitserland. Het ras staat er onder meer in Wallis, Graubünden en Neuchâtel. In Wallis vormt het samen met Gamay de assemblagewijn Dôle. In Oostenrijk is Blauer Burgunder de officiële naam; daar blijft het ras een kleine speler naast Zweigelt en Blaufränkisch.
Italië
In Italië heet het ras Pinot Nero. Alto Adige maakt er vooral stille rode wijn van. Oltrepò Pavese, Franciacorta en Trento gebruiken het juist veel voor mousserende wijn volgens de klassieke methode.
Oregon
Oregon draait grotendeels om Pinot Noir: het ras beslaat ruwweg 60 procent van de aanplant. In de North Willamette Valley lag dat aandeel in 2023 zelfs op 71 procent. De koele vallei, de vulkanische Jory-bodem en wijngaarden zonder irrigatie bepalen de stijl. Meer daarover lees je in ‘De geheimen van Oregons Pinot Noir’.
De moderne geschiedenis begint in 1965. David Lett plantte toen zijn eerste Pinot Noir-stekken in Oregon. Een jaar later kocht hij een oude pruimenboomgaard bij Dundee: The Eyrie Vineyards. Hij werkte met wortelechte stokken en zonder irrigatie.
Pinot Noir en het Judgment of Paris
Pinot Noir speelde geen rol in het beroemde Judgment of Paris van 1976. Steven Spurrier zette daar Californische Cabernet Sauvignon tegenover Bordeaux, en Californische Chardonnay tegenover witte Bourgogne. Rode Bourgogne stond dus niet op tafel. Het huis Drouhin deed wel mee, met een witte Beaune. Indirect was Pinot er wel bij. De witte winnaar, Chateau Montelena 1973, is een Chardonnay, en Chardonnay is een kind van Pinot en Gouais Blanc.
Pinot Noir kreeg zijn eigen moment drie jaar later. In 1979 organiseerde het Franse blad Gault-Millau in Parijs een internationale ‘Wijnolympiade’. De Eyrie Vineyards 1975 eindigde in de Pinot Noir-categorie in de top tien, in een veld vol Bourgognes.
Robert Drouhin uit Beaune wilde dat zelf toetsen en organiseerde in 1980 een herkansing in zijn eigen kelders, met een internationale jury. De Chambolle-Musigny 1959 van Drouhin won. Eyrie 1975 werd tweede, vóór Drouhins eigen Chambertin. Daarna bleef het niet bij proeven: Drouhin kocht grond in Oregon en richtte in 1987 Domaine Drouhin Oregon op. Later volgde onder meer Louis Jadot met Résonance.
Californië
In Californië zijn vooral de koelere streken belangrijk voor Pinot Noir, zoals Sonoma Coast, Russian River Valley, Carneros en delen van Santa Barbara County. De Verenigde Staten kwamen in 2023 al op bijna twee derde van het Franse Pinot Noir-areaal.
Nieuw-Zeeland en Australië
Central Otago, Wairarapa met Martinborough, Marlborough en North Canterbury zijn de bekende Nieuw-Zeelandse gebieden. In Central Otago is de concentratie extreem: in 2023 stond 81 procent van het areaal onder Pinot Noir. In Australië tellen vooral Tasmanië, Mornington Peninsula, Yarra Valley en Adelaide Hills.
Warme aanplant en economie
Waarom staat Pinot Noir ook in hete streken? Anderson en Puga zochten het antwoord in de druivenprijzen. In Australië en Californië krijgt Pinot Noir meer per ton dan het regionale gemiddelde, en in hete binnenlandse gebieden is dat verschil relatief het grootst. Koele streken met het klassieke terroir halen juist minder bruto-omzet per hectare, omdat de opbrengsten daar veel lager liggen.
Twee voorbeelden maken dat concreet. In het hete Riverland maakt de hoge opbrengst Pinot Noir per hectare rendabel. In Sonoma haalde het ras gemiddeld 23.841 dollar bruto per hectare, tegen 19.974 dollar voor alle rassen samen. Napa is de uitzondering: daar bleef Pinot Noir steken op 60 procent van het gemiddelde. Bruto-omzet is geen nettowinst, maar de les is helder. Terroir alleen verklaart de aanplant niet; economie speelt mee.
Vergelijking bij blindproeven
| Kenmerk | Pinot Noir | Gamay | Nerello Mascalese | Nebbiolo |
|---|---|---|---|---|
| Fruit | Rode kers, framboos, aardbei | Rood fruit, framboos; soms snoep en banaan bij macération carbonique | Rode kers, rood fruit | Kers, rood fruit |
| Overige aroma’s | Viooltje, roos; met rijping bosgrond en paddenstoel | Viooltje, soms peper | Kruiden, bloemen, soms rokerig en aards | Roos, teer, kruiden, gedroogde bloemen |
| Zuur | Medium tot hoog | Hoog | Hoog | Hoog |
| Tannine | Laag tot medium | Laag tot medium | Medium tot hoog | Hoog |
| Body | Licht tot medium | Licht tot medium | Medium | Medium tot vol |
| Kleur | Licht tot middelmatig robijn | Helder robijn tot paars | Licht tot middelmatig robijn | Licht robijn tot granaat |
| Typische indruk | Fijn, geurig, soepel en fris | Sappiger, met directer fruit | Strakker, kruidiger en vaak steviger | Veel stevigere tannine ondanks de lichte kleur |
Bronnen
- Anderson, K. & Puga, G. (2026). Anatomy of the global expansion in Pinot Noir plantings. Journal of Wine Economics 21(3).
- Bowers, J. et al. (1999). Historical genetics: the parentage of Chardonnay, Gamay, and other wine grapes of northeastern France. Science 285.
- Callipo, P. et al. (2026). A dual genome-methylome map of clonal evolution in grapevine. Genome Biology 27, 221.
- Destatis (2026). Rebflächen nach den wichtigsten Rebsorten im Zeitvergleich. Statistisches Bundesamt.
- Franks, T. et al. (2002). Chimerism in grapevines: implications for cultivar identity, ancestry and genetic improvement. Theoretical and Applied Genetics 104.
- Grillon, G., Garcia, J.-P. & Labbé, T. (2019). Le très loyal pinot: itinéraire d’un cépage mythique de la Bourgogne. Crescentis 2.
- INAO (2026). Cahier des charges AOC Champagne, versie goedgekeurd door het Comité national op 18 juni 2026, nog in nationale oppositieprocedure (snoeiregels)
- Jaillon, O. et al. (2007). The grapevine genome sequence suggests ancestral hexaploidization in major angiosperm phyla. Nature 449.
- Nicolas, S. et al. (2026). Highly dynamic metabolic response of grapevine to water deficits reveals an adaptability to a wide range of climatic conditions. Food Chemistry: X 37, 104088.
- Parker, A. et al. (2020). Adaptation to climate change by determining grapevine cultivar differences using temperature-based phenology models. OENO One 54(4).
- Phillips, R. (2023). By decree: The Duke of Burgundy’s 14th-century AOC. World of Fine Wine.
- Pl@ntGrape: rasfiche en kloontabel Pinot noir, IFV, INRAE en Institut Agro Montpellier
- Prince of Pinot: The Eyrie Vineyards: winemaking, viticulture & notoriety
- ProWein: Auf dem Weg in die Königsklasse: Spätburgunder aus Deutschland
- Ramos-Madrigal, J. et al. (2019). Palaeogenomic insights into the origins of French grapevine diversity. Nature Plants 5.
- Richter, R. et al. (2020). Differential expression of transcription factor- and further growth-related genes correlates with contrasting cluster architecture in Vitis vinifera ‘Pinot Noir’ and Vitis spp. genotypes. Theoretical and Applied Genetics 133.
- Robinson, J., Harding, J. & Vouillamoz, J. (2012). Wine Grapes, via Pinot’s extraordinary pedigree
- Rossmann, S. et al. (2020). Mutations in the miR396 binding site of the growth-regulating factor gene VvGRF4 modulate inflorescence architecture in grapevine. The Plant Journal.
- Schneider, A. et al. (2024). Genetic relationships and introgression events between wild and cultivated grapevines (Vitis vinifera L.): focus on Italian Lambruscos. Scientific Reports 14, 12392.
- Smithsonian Magazine (2016). That revolutionary May day in 1976 when California wines bested France’s finest
- Velt, A. et al. (2023). An improved reference of the grapevine genome reasserts the origin of the PN40024 highly homozygous genotype. G3 13(5).
- Vezzulli, S. et al. (2012). Pinot blanc and Pinot gris arose as independent somatic mutations of Pinot noir. Journal of Experimental Botany 63(18).
- VIVC: paspoort Pinot Noir (9279)
- Vouillamoz, J. & Grando, M.S. (2006). Genealogy of wine grape cultivars: ‘Pinot’ is related to ‘Syrah’. Heredity 97.
- Wimalasiri, P.M. et al. (2022). Whole bunch fermentation and the use of grape stems: effect on phenolic and volatile aroma composition of Vitis vinifera cv. Pinot Noir wine. Australian Journal of Grape and Wine Research 28(3).
- Wimalasiri, P.M. et al. (2024). Extraction of tannin, colour and aroma compounds in pinot noir wines as affected by clone selection and whole bunch addition. Food Chemistry.
- Zufferey, V. et al. (2017). The influence of water stress on plant hydraulics, gas exchange, berry composition and quality of Pinot Noir wines in Switzerland. OENO One 51(1).
Foto: Ursula Brühl, Julius Kühn-Institut (JKI), Institute for Grapevine Breeding Geilweilerhof, Siebeldingen · VIVC 9279 ↗
Bijgewerkt op 4 november 2026